«Τα θυρώματα του Ρεθύμνου»: Τα λαξευμένα «στολίδια» που γίνονται σύμβολα του πολιτιστικού πλούτου του τόπου

Η συλλογική μνήμη συνιστά θεμέλιο λίθο για την ανάδειξη της τοπικής ιστορίας και τη διάσωση της τοπικής πολιτιστικής κληρονομιάς και ο ιστοριοδίφης Χάρης Στρατιδάκης, για άλλη μια φορά συμβάλλει τα μέγιστα προς αυτή την κατεύθυνση.

Αυτή τη φορά έρχεται με το 52ο βιβλίο του, «Τα θυρώματα του Ρεθύμνου», από τις εκδόσεις «Γραφοτεχνική» με την επιμέλεια της Αγγελικής Βλαχοπούλου, να αναδείξει τη σπουδαία αρχιτεκτονική παρακαταθήκη που άφησαν οι Βενετσιάνοι στο Ρέθυμνο – στην παλιά πόλη και στους οικισμούς του νομού – αλλά και η Οθωμανική κυριαρχία και όχι μόνο, μέσω των λεγόμενων «θυρωμάτων», το κατασκευασμένο πλαίσιο από πέτρα ή μάρμαρο, γύρω από το περίγραμμα μιας πόρτας, όπως εξηγεί ο συγγραφέας χαρακτηριστικά στην εισαγωγή του, όπως αναφέρουν τα ”Ρεθυμνιώτικα Νέα”

Ένα βιβλίο το οποίο επιστρατεύει «αναγκαστικά» τους αρχιτεκτονικούς όρους που όμως δεν κουράζει ούτε αποτελεί ανάγνωσμα με αποκλειστικά ακαδημαϊκό ενδιαφέρον, αλλά αντιθέτως έρχεται με μαεστρία, όπως οι λαξευτές των θυρωμάτων, να αναδείξει την ομορφιά και τη σημασία αυτών των «κοσμημάτων» των θυρών που αποτελούσαν κάποτε σύμβολα αρχοντιάς, πλούτου, ιερότητας, μεγαλοπρέπειας, αν όχι και ενός «στυλ» ακόμη, που σήμερα αν μη τι άλλο απουσιάζει. Μάλιστα το Ρέθυμνο, σύμφωνα με τον συγγραφέα, κατέχει και τη μεγαλύτερη ποικιλία θυρωμάτων σε επίπεδο χώρας, μια ποικιλία η οποία περιλαμβάνει και τους πέντε ρυθμούς της Αναγέννησης, πράγμα που αποδεικνύει τον πλούτο και το γλυπτικό κάλλος που «κρύβει» ακόμη στα σπλάχνα του αυτός ο τόπος που «ούτε στην πόλη της Βενετίας απαντάται», όπως αναφέρει χαρακτηριστικά ο Νίκος Σηφουνάκης, αρχιτέκτονας και τ. Υπουργός, στον πρόλογο του βιβλίου.

Το νέο αυτό πόνημα του Χάρη Στρατιδάκη, παρουσιάστηκε το απόγευμα του Σαββάτου στον αύλειο χώρο του Ιστορικού και Λαογραφικού Μουσείου, στο πλαίσιο των «Ημερών Ρεθύμνου» και ήταν όλοι εκεί: η επιμελήτρια Αγγελική Βλαχοπούλου, ο υπεύθυνος των «Ημερών Ρεθύμνου», Θωμάς Κρεβετζάκης, ο αρχιτέκτονας και τ. Υπουργός, Νίκος Σηφουνάκης που προλόγισε το βιβλίο, η πρόεδρος του Ιστορικού και Λαογραφικού Μουσείου, Φαλή Βογιατζάκη, ο καθηγητής Αρχαιολογίας, γενικός διευθυντής του Μουσείου της Ακρόπολης και επικεφαλής των Ανασκαφών της Ελεύθερνας, Νίκος Σταμπολίδης, η αντιπεριφερειάρχης Ρεθύμνου, Μαίρη Λιονή, ο δήμαρχος Ρεθύμνης, Γιώργης Μαρινάκης, ο εκδότης των «Ρεθεμνιώτικων Νέων», πρόεδρος και διευθύνων σύμβουλος της «Γραφοτεχνικής Κρήτης», Μανόλης Χαλκιαδάκης, η διευθύνουσα σύμβουλος της Grecotel, Μάρι Δασκαλαντωνάκη, εκπρόσωποι φορέων και αρχών του τόπου αλλά φυσικά και πλήθος κόσμου που έσπευσε για άλλη μια φορά να αγκαλιάσει το συγγραφικό εγχείρημα του Χάρη Στρατιδάκη.

«Το νέο μου βιβλίο με τίτλο «Τα θυρώματα του Ρεθύμνου» είναι μια δουλειά η οποία έρχεται από βαθιά στον χρόνο. Ξεκινάει από ένα βιβλίο μου του 1985 στο οποίο και είχα εξετάσει τα σπουδαιότερα από τα βενετσιάνικα θυρώματα και συγκεκριμένα της περιόδου της Αναγέννησης. Το βιβλίο που παρουσιάζεται αφορά το σύνολο των θυρωμάτων όλων των ιστορικών περιόδων μέχρι δηλαδή και σύγχρονα και περιλαμβάνει επίσης και αυτά της υπαίθρου του Ρεθύμνου τα οποία έχουν και αυτά το ενδιαφέρον τους. Το βιβλίο έχει επιμεληθεί η Αγγελική Βλαχοπούλου. Το έχει επιμεληθεί και σε επίπεδο περιεχομένου όχι μόνο σε εκδοτικό και θεωρώ ότι είναι το πιο όμορφο μέχρι στιγμής από τα βιβλία μου. Θέλω να ευχαριστήσω το Λαογραφικό Μουσείο με το οποίο έχουμε μια εξαιρετική συνεργασία. Θέλω να ελπίζω ότι και στο μέλλον θα μπορέσουμε να συνεχίσουμε αυτή τη δημιουργική συνεργασία των τριών φορέων: της Γραφοτεχνικής η οποία εξέδωσε το βιβλίο, του Ιστορικού και Λαογραφικού Μουσείου και των «Ημερών Ρεθύμνου» με κοινές δράσεις πολιτισμού», ανέφερε σε δηλώσεις του ο συγγραφέας.

Τον συντονισμό της εκδήλωσης είχε η Αγγελική Βλαχοπούλου, υπεύθυνη για τον σχεδιασμό και την επιμέλεια του βιβλίου για λογαριασμό των «Εκδόσεων Γραφοτεχνική». Μεταξύ άλλων, η ίδια ανέφερε: «Κάθε βιβλίο είναι παιδί πολλών ανθρώπων. Σ’ αυτούς οφείλω τις προσωπικές ευχαριστίες μου. Ξεκινώ από τον Χάρη Στρατιδάκη, με τον οποίο πρωτοσυζητήσαμε την προοπτική αυτής της έκδοσης πριν από την πανδημία, και ασφαλώς τον Μανόλη Χαλκιαδάκη, που επιμένει να στηρίζει την εκδοτική δραστηριότητα της εταιρείας. Το αποτέλεσμα της προσπάθειάς μας δεν θα είχε την απαιτούμενη αρτιότητα δίχως τον επαγγελματισμό όλων όσοι έφεραν εις πέρας τις διάφορες φάσεις της παραγωγής του με την καθοδήγηση του Βαγγέλη Σφακιανάκη. Οφείλω όμως και να φανώ ειλικρινής, λέγοντάς σας πως η πραγματικότητα όπως θα τη δείτε μέσα από τις σελίδες του βιβλίου αυτού είναι, σε πολλές περιπτώσεις, εξαιρετικά ωραιοποιημένη. Κι αυτό επειδή υποβάλαμε ορισμένες εικόνες σε μια βασανιστική επεξεργασία στο photoshop, με σκοπό να απαλλάξουμε τα θυρώματα του Ρεθύμνου από ταμπέλες, κλιματιστικά, προβολείς, σωλήνες, καλώδια, τέντες, τραπεζοκαθίσματα, προϊόντα αραδιασμένα στα κατώφλια τους και αναρτημένα στους τοίχους εκατέρωθεν αυτών». Η ίδια μάλιστα παρότρυνε το κοινό με το βιβλίο ανά χείρας, «να βγείτε μια βόλτα στην πόλη και να ρίξετε μια ματιά πιο συνειδητή. Καλύτερα μάλλον να περιμένετε να φθάσει Νοέμβρης, οπότε ο κάθε λογής θόρυβος θα έχει κοπάσει».

Από την πλευρά του ο υπεύθυνος των «Ημερών Ρεθύμνου», Θωμάς Κρεβετζάκης, σε δηλώσεις του  αναφέρθηκε στη σπουδαιότητα του νέου συγγραφικού έργου του Χάρη Στρατιδάκη, το οποίο όπως τόνισε χαρακτηριστικά συνιστά ένα εμβληματικό έργο για το Ρέθυμνο. «Είμαστε ιδιαίτερα χαρούμενοι που 41 χρόνια μετά παραδίδει ο Χάρης Στρατιδάκης ένα εμβληματικό έργο για το Ρέθυμνο, τα θυρώματα της πόλης του Ρεθύμνου και της υπαίθρου. Δεν είναι ένα φωτογραφικό λεύκωμα. Είναι ένα βιβλίο που τεκμηριώνει με αρχιτεκτονικά σχέδια, όψεις, τομές, το πως το Ρέθυμνο αφομοίωσε όλα τα αρχιτεκτονικά ρεύματα, ιδιαίτερα από την περίοδο της Ενετοκρατίας μέχρι σήμερα προσαρμόζοντάς το μάλιστα στα ιδιαίτερα πετρώματα της περιοχής. Εδώ θέλω να πω ότι η παλιά πόλη του Ρεθύμνου ευτύχισε να μελετηθεί από εξαιρετικούς αρχιτέκτονες όπως ήταν ο Νικόλαος Μουτσόπουλος, ο Ιορδάνης Δημακόπουλος, η Ιωάννα Στεργιώτη, και οι οποίοι βοήθησαν προκειμένου να διασωθεί, να αναδειχθεί και να κηρυχθεί διατηρητέο ιστορικό μνημείο. Δυστυχώς όμως η εικόνα που παρουσιάζει πλέον στην καθημερινότητά μας υπό την οικιστική αλλά και την τουριστική πίεση έχει σαν αποτέλεσμα όλος αυτός ο πολιτιστικός θησαυρός να είναι κρυμμένος πίσω από τουριστικά εμπορεύματα».

Ν. Σηφουνάκης: «Τούτο το πόνημα του Χ. Στρατιδάκη έχει διαχρονική αξία και θα είναι πηγή σημαντική για τους μελετητές – ιστορικούς του μέλλοντος»

Την παρουσίαση του βιβλίου ανέλαβε ο Νίκος Σηφουνάκης ο οποίος αρχικά ανέφερε πως δέχθηκε χωρίς δεύτερη σκέψη να γράψει τον πρόλογο του βιβλίου, «γιατί το θέμα είναι άκρως ενδιαφέρον για έναν Αρχιτέκτονα, και μάλιστα Ρεθεμνιώτη στην καταγωγή, που έζησε τα παιδικά του χρόνια στην μικρή τούτη πολιτεία», όπως τόνισε χαρακτηριστικά.

Περνώντας στην παρουσίαση του βιβλίου, ο κ. Σηφουνάκης στάθηκε στις αρχιτεκτονικές μελέτες που εξακολουθούν να αποτελούν τη βάση κάθε σύγχρονης θεώρησης της βενετσιάνικης αρχιτεκτονικής κληρονομιάς του Ρεθύμνου, στις οποίες στηρίχθηκε άλλωστε και ο συγγραφέας του βιβλίου. «Ο συγγραφέας στέκεται στο σπουδαίο έργο πριν 120 χρόνια του Guseppe Gerola αλλά και του καθηγητή του Α.Π.Θ. Ν. Μουτσόπουλου, που εκπόνησε τη μελέτη προστασίας και ανάδειξης της παλιάς πόλης του Ρεθύμνου», ανέφερε μεταξύ άλλων προσθέτοντας ακόμη πως «Ξεχωριστή υπήρξε η συνεργασία μου με τον αρχιτέκτονα Ιορδάνη Δημακόπουλο, που το 1977 εξέδωσε τη μνημειώδη μελέτη του «Τα σπίτια του Ρεθύμνου» και την αρχιτέκτονα Ιωάννα Στεργιώτου, που επίσης εξέδωσε τη μνημειώδη μελέτη της «Οι Βενετικές οχυρώσεις στο Ρέθυμνο».

Στη συνέχεια, ο ομιλητής επικεντρώθηκε σε χαρακτηριστικά αρχιτεκτονικά γνωρίσματα των Ρεθεμνιώτικων θυρωμάτων, τονίζοντας τον τρόπο με τον οποίο η βενετσιάνικη αρχιτεκτονική ενσωματώθηκε στην Κρήτη, τόσο με τη χρήση της ντόπιας πέτρας όσο και την τέχνη των ντόπιων μαστόρων, που ήταν συνήθως οι σχεδιαστές και οι γλύπτες των έργων αυτών. Ως παράδειγμα, ανέφερε χαρακτηριστικά: «Πάντα με εντυπωσίαζε ο ιδιαίτερος τρόπος που χτίζονταν οι γωνιές των σπιτιών, οι Καντονάδες όπως τις αποκαλεί ο Ι. Δημακόπουλος. Τέτοιες κατασκευές συναντάμε στις διασταυρώσεις των στενών, όπως στην κοντινή διασταύρωση των οδών Ξανθουδίδου και Ραδαμάνθυος».

Μεταξύ άλλων, ο κ. Σηφουνάκης αναφέρθηκε και στο ζήτημα των επιγραφών που απαντώνται σε θυρώματα του Ρεθύμνου, όπως αυτό αναδεικνύεται μέσα από το βιβλίο του Χ. Στρατιδάκη: «Σημαντική η διαπίστωση του μελετητή που αναιρεί τη θέση του Gerola ότι λατινικές επιγραφές στα θυρώματα υπήρχαν μόνο στις πόλεις. Ο Χάρης Στρατιδάκης παραθέτει θυρώματα όπως της Αργυρούπολης το οποίο αποκαλεί «Θύρωμα της Ματαιότητας», ερμηνεύοντας τη ρήση που αναγράφει «Omnia mundi fumus et umbra – όλα σε αυτόν τον κόσμο είναι καπνός και σκιά».

Αποτιμώντας την αξία της έκδοσης, ο κ. Σηφουνάκης είπε χαρακτηριστικά: «Τούτη η έκδοση, τούτο το πόνημα του ιστοριοδίφη μελετητή Χ. Στρατιδάκη, έχει διαχρονική αξία και θα είναι πηγή σημαντική για τους μελετητές – ιστορικούς του μέλλοντος. Είναι μια ολοκληρωμένη μελέτη γιατί πέραν της κατηγοριοποίησης των θυρωμάτων και της ανάλυσης της αναγεννησιακής αρχιτεκτονικής του Ρεθύμνου και της Κρήτης, συμπεριλαμβάνει κεφάλαιο με συμπληρωματικά στοιχεία για κουφώματα, ρόπτρα, διακοσμητικά ανάγλυφα. Η έκδοση αυτή γίνεται ακόμα πληρέστερη με την τεκμηριωμένη πλήρη βιβλιογραφία και με πλήρη καταγραφή των πηγών εικονογράφησης και παρουσιάζοντας το πλήρες ευρετήριο των θυρωμάτων».

Κλείνοντας δε την τοποθέτησή του, συνεχάρη την Αγγελική Βλαχοπούλου για την επιμέλεια της έκδοσης και τη Γραφοτεχνική για το άριστο, συνολικά, αποτέλεσμα.

Φ. Βογιατζάκη: «Ο Χ. Στρατιδάκης συμβάλει στη διάσωση της πολιτιστικής κληρονομιάς για τη νεότερη γενιά»

Χαιρετισμό στην εκδήλωσε έκανε η Φαλή Βογιατζάκη, πρόεδρος του Ιστορικού και Λαογραφικού Μουσείου και οικοδέσποινα της εκδήλωσης, η οποία μεταξύ άλλων τόνισε: «Ο Χάρης Στρατιδάκης, συμπυκνώνοντας δεκαετίες ιστορικής έρευνας, αρχειακής αναδίφησης και βιωματικής σχέσης με το Ρέθυμνο, μας προσφέρει μία πολύτιμη καταγραφή της αρχιτεκτονικής μνήμης της πόλης. Αναδεικνύει τα θυρώματα ως ζωντανά τεκμήρια της ιστορίας, της αισθητικής και του πολιτισμού του Ρεθύμνου, συμβάλλοντας στη διάσωση αυτής της κληρονομιάς για την νεότερη γενιά, ώστε η παράδοση να παραμείνει ζωντανή και να συνομιλεί με το παρόν. Για το Μουσείο μας η έκδοση αυτή αποτελεί έμπρακτη έκφραση της αποστολή του. Έχουμε την τιμή να την παρουσιάσει απόψε ο Νίκος Σηφουνάκης, αρχιτέκτονας με σπουδές στην Ιταλία και εξειδίκευση στην αναστήλωση μνημείων. Έχει τιμηθεί με το βραβείο Europa Nostra επειδή προώθησε έργα διατήρησης της παραδοσιακής αρχιτεκτονικής. Παράλληλα με την πολιτική ασχολήθηκε με την αρχιτεκτονική και την προστασία παραδοσιακών οικισμών. Ο σχεδιασμός και η επιμέλεια του βιβλίου από την Αγγελική Βλαχοπούλου αναδεικνύει το φωτογραφικό και σχεδιαστικό υλικό που τεκμηριώνει τα κείμενά του. Ιστορικός η ίδια, ανέλαβε τη συνολική φροντίδα της έκδοσης, γλωσσική, υφολογική και αισθητική, με αποτέλεσμα η Γραφοτεχνική να μας παραδίδει σήμερα μία ακόμα άρτια από κάθε άποψη παραγωγή. Αγαπητοί μου φίλοι, θέλω να σας ευχαριστήσω όλους θερμά για την παρουσία σας και να σας ζητήσω να στηρίξετε το έργο μας, με δημιουργική διάθεση, ώστε το μουσείο μας να συνεχίσει να αποτελεί ένα ζωντανό χώρο μνήμης, γνώσης και πολιτισμού, μεταφέροντας στις νεότερες γενιές την πολιτιστική μας ταυτότητα. Η αγάπη για τον τόπο μας πάντα θα μας ενώνει».

Από την πλευρά της η Μαρία Λιονή, αντιπεριφερειάρχης Ρεθύμνου χαιρετίζοντας την εκδήλωση σημείωσε την παρουσία του κόσμου σε αυτή τονίζοντας πως «Είναι παρήγορο σε αυτές τις δύσκολες εποχές που ζούμε και σε εποχές όπου οι αξίες φαίνεται ότι χάνονται από τις κοινωνίες είτε είναι μικρές είτε μεγάλες, τόσος κόσμος ήρθε να ακούσει και να μάθει αυτά τα οποία διαλαμβάνει το βιβλίο του κ. Στρατιδάκη σε σχέση με την ιστορία της πόλης μας. Και δεν αφορούν τα θυρώματα μόνο την πόλη του Ρεθύμνου, την παλιά πόλη, αλλά και πάρα πολλά χωριά».

Γ. Μαρινάκης: «Ο Χ. Στρατιδάκης μαζί με την επιμελήτρια μας προσφέρουν ένα θησαυρό γνώσης, μνήμης και διεκδίκησης»

Στον χαιρετισμό του ο Γιώργης Μαρινάκης, δήμαρχος Ρεθύμνου, δεν παρέλειψε να αναφέρει πως το νέο συγγραφικό έργο του Χάρη Στρατιδάκη συνιστά «μια εξαιρετικά επιμελημένη δουλειά».

Τόνισε μάλιστα ότι το νέο αυτό βιβλίο δεν είναι μόνο ένας θησαυρός μνήμης και γνώσης, αλλά και διεκδίκησης θέλοντας έτσι να επαναφέρει το αίτημα προς το υπουργείο Πολιτισμού να δώσει κίνητρα για την ανοικοδόμηση, συντήρηση και διάσωση αρκετών κτισμάτων της παλιάς πόλης.

Αναλυτικά στον χαιρετισμό του ο δήμαρχος Ρεθύμνης, ανέφερε: «Ο Χάρης Στρατιδάκης μαζί με την επιμελήτρια, μας προσφέρουν ένα θησαυρό γνώσης, μνήμης, και θα έλεγα και διεκδίκησης. Το ότι σήμερα καταφέρνουμε ακόμα και φωτογραφίζουμε τα θυρώματα είναι και αυτό μια νίκη. Αν σκεφτείτε ότι κάπου τα έχουν καταστρέψει τελείως. Από την άλλη μεριά, η κατάσταση στην οποία βρίσκονται αρκετά μνημεία που έχουν αυτές τις προσόψεις και αυτά τα θυρώματα, δείχνει τη διαχρονική απουσία της Πολιτείας να υποστηρίξει με έναν έμπρακτο τρόπο τη διάσωση αυτού του μνημειακού κι ιστορικού πλούτου. Και είναι κάτι που το έχουμε επισημάνει και φοβάμαι ότι στην Ελλάδα έχουμε περισσότερο πολιτισμό από αυτόν που μπορούμε να πληρώσουμε και να αντέξουμε και είναι ένα θέμα αυτό πάρα πολύ σοβαρό. Και αν δεν υπήρχαν και οι μεγάλες ανασκαφικές προσπάθειες από το εξωτερικό ίσως ακόμα να μην είχαμε ανακαλύψει την Κνωσσό καλά – καλά. Αντιλαμβάνεστε λοιπόν ότι το πως σεβόμαστε έναν τόπο αποτελεί μια κοινωνική συμφωνία όλων μας. Γιατί συμβαίνει καμιά φορά να είμαστε πάρα πολύ αυστηροί όταν δεν αφοράν τα προσωπικά μας συμφέροντα οι παρεμβάσεις όπως επίσης να είμαστε πολύ αποτελεσματικοί όταν δεν έχουμε την ευθύνη και την εξουσία να προστατεύσουμε αυτά τα μνημεία. Όλοι εμείς μπορούμε να προστατεύσουμε αυτά τα μνημεία. Και είναι μια καλή αφορμή αυτό το βιβλίο και πραγματικά μου δίνει πολλά επιχειρήματα για να ξαναπάμε στο υπουργείο Πολιτισμού και να πούμε ότι επιτέλους πρέπει να υπάρχει ένα πρόγραμμα αξιολογώντας κατά σειρά ιστορικότητας και αξίας τι πρέπει να διασώσουμε σε αυτόν τον τόπο για να δώσουν και την υπεραξία που αυτά τα μνημεία προσδίδουν στον τόπο μας. Γιατί βρισκόμαστε εδώ στην καρδιά της παλιάς πόλης που σήμερα τη θεωρούμε δεδομένη ότι υπάρχει με ασχήμιες που θα διορθωθούν τώρα που θα έρθει και η δημοτική αστυνομία, αλλά όμως υπάρχει. Γιατί πριν από 30-40 χρόνια θέλαμε να την κάνουμε πολυκατοικίες εμείς οι ίδιοι οι Ρεθεμνιώτες δια των επιστημονικών και επαγγελματικών μας συλλόγων. Αυτά πρέπει να τα θυμόμαστε. Γιατί τελικά υπάρχουν άνθρωποι που έβαλαν πλάτη για αυτόν τον τόπο και που ευτυχώς υπάρχουν και αυτές οι προσπάθειες που μας θυμίζουν την ιερή υποχρέωση που έχουμε όλοι μας να δώσουμε στον τόπο μας καλύτερο από ό,τι τον παραλάβαμε. Και πάλι πολλά συγχαρητήρια είναι ένα βιβλίο παρακαταθήκη στη μνήμη και ένα πολύ σοβαρό όπλο».

πηγή: rethnea.gr