Ένα Σύνταγμα αρχών και όχι καταλόγων

Η αναθεώρηση του Συντάγματος είναι η στιγμή που μια δημοκρατία αποφασίζει αν θα συνεχίσει να κυβερνάται με τους φόβους του χθες ή με τις ανάγκες του αύριο.

Για δεκαετίες, η ελληνική συνταγματική τάξη προσπάθησε να προστατεύσει την πολιτική ζωή μέσα από εκτενείς καταλόγους απαγορεύσεων. Η πρόθεση ήταν θεμιτή: να αποτραπεί η κατάχρηση εξουσίας, η διαπλοκή και η δημιουργία αθέμιτων πλεονεκτημάτων.

Όμως, πόσο λογικό είναι το ίδιο το Σύνταγμα να λειτουργεί ως κατάλογος επαγγελμάτων;

Σήμερα, για παράδειγμα, ένας γενικός γραμματέας υπουργείου, ένας διοικητής δημόσιου οργανισμού ή ο πρόεδρος ενός νομικού προσώπου δημοσίου δικαίου δεν μπορεί να διεκδικήσει τη ψήφο των πολιτών χωρίς να έχει προηγουμένως παραιτηθεί υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις. Το ίδιο ισχύει για στρατιωτικούς, στελέχη των σωμάτων ασφαλείας και αιρετούς της αυτοδιοίκησης.

Η λογική είναι προφανής: όποιος ασκεί δημόσια εξουσία δεν πρέπει να μπορεί να τη χρησιμοποιεί ως εφαλτήριο για εκλογικό πλεονέκτημα. Αλλά είναι άραγε το επάγγελμα το πρόβλημα; Ή ο κίνδυνος κατάχρησης της εξουσίας;

Γιατί ένας διοικητής ενός οργανισμού να θεωρείται αυτομάτως ύποπτος, ανεξαρτήτως των πραγματικών αρμοδιοτήτων του; Και τι συμβαίνει όταν δημιουργούνται νέοι δημόσιοι φορείς και νέες θέσεις που δεν υπήρχαν όταν γράφτηκε η διάταξη; Θα αναθεωρούμε κάθε φορά το Σύνταγμα για να προσθέτουμε νέους τίτλους;

Αντίστοιχα ερωτήματα γεννώνται και για τα ασυμβίβαστα. Είναι αυτονόητο ότι ένας βουλευτής δεν μπορεί να μετέχει στη διοίκηση μιας εταιρείας που αναλαμβάνει δημόσια έργα ή να επηρεάζεται από οικονομικά συμφέροντα που συναλλάσσονται με το Δημόσιο. Η δημοκρατία οφείλει να προστατεύεται από πραγματικές συγκρούσεις συμφερόντων.

Αλλά η ουσία βρίσκεται ακριβώς εκεί: στις πραγματικές συγκρούσεις συμφερόντων. Δεν μας ενδιαφέρει αν κάποιος έχει μια επαγγελματική δραστηριότητα. Μας ενδιαφέρει αν αυτή η δραστηριότητα επηρεάζει την ανεξαρτησία της κοινοβουλευτικής του κρίσης. Δεν μας ενδιαφέρει ο τίτλος. Μας ενδιαφέρει ο κίνδυνος.

Η δημόσια ζωή του 2026 δεν είναι ίδια με εκείνη του 1975 ή του 2001. Νέες ανεξάρτητες αρχές δημιουργούνται. Νέες μορφές διοίκησης εμφανίζονται. Νέες οικονομικές σχέσεις διαμορφώνονται. Ένα Σύνταγμα που προσπαθεί να παρακολουθεί όλες αυτές τις εξελίξεις απαριθμώντας επαγγέλματα και διοικητικές ιδιότητες κινδυνεύει να μετατραπεί σε ένα διαρκώς παρωχημένο οργανόγραμμα του κράτους.

Το ζητούμενο, επομένως, δεν είναι λιγότερες εγγυήσεις. Κανείς δεν υποστηρίζει ότι πρέπει να χαλαρώσει η προστασία της δημοκρατίας απέναντι στη διαπλοκή ή στην κατάχρηση εξουσίας. Το ζητούμενο είναι καλύτερες εγγυήσεις. Το Σύνταγμα πρέπει να καθορίζει τις αρχές: την προστασία της λαϊκής βούλησης, την ισότητα των υποψηφίων, την αποτροπή των συγκρούσεων συμφερόντων.

Και ο νόμος να ορίζει τις συγκεκριμένες περιπτώσεις εφαρμογής τους, ώστε οι κανόνες να μπορούν να προσαρμόζονται στις νέες πραγματικότητες χωρίς να απαιτείται κάθε φορά συνταγματική αναθεώρηση.

Το πραγματικό δίλημμα δεν είναι αν θέλουμε περισσότερη ή λιγότερη διαφάνεια. Είναι αν θέλουμε ένα Σύνταγμα καχυποψίας ή ένα Σύνταγμα ευθύνης. Ένα Σύνταγμα που αντιμετωπίζει τους πολίτες μέσα από καταλόγους απαγορεύσεων ή ένα Σύνταγμα που προστατεύει τη δημοκρατία μέσα από διαχρονικές αρχές. Γιατί τα μεγάλα συνταγματικά κείμενα δεν γράφονται για να περιγράφουν τη δημόσια διοίκηση μιας συγκεκριμένης εποχής. Γράφονται για να αντέχουν στον χρόνο και να υπηρετούν τις επόμενες γενιές.