Από τον Όγκο στην Αξία

Ο τουρισμός δεν υπήρξε ποτέ μεγαλύτερος, ούτε πιο αμφισβητούμενος. Το 2024, τα ταξίδια και ο τουρισμός συνεισέφεραν περίπου 10,9 τρισεκατομμύρια δολάρια ΗΠΑ στην παγκόσμια οικονομία, κοντά στο 10% του παγκόσμιου ΑΕΠ, και στήριξαν περίπου 357 εκατομμύρια θέσεις εργασίας, δηλαδή περίπου μία στις δέκα παγκοσμίως. Είναι, με κάθε κριτήριο, μία από τις μεγαλύτερες οικονομικές μηχανές του πλανήτη. Κι όμως, τα ίδια αυτά χρόνια, κάτοικοι από τη Βαρκελώνη έως τη Βενετία βγήκαν στους δρόμους ενάντια στον ίδιο κλάδο που συντηρεί τις πόλεις τους. Η κατανόηση αυτού του παράδοξου είναι, πιστεύω, το κεντρικό ζητούμενο για κάθε σοβαρό επαγγελματία του τουρισμού σήμερα.

Το κόστος πίσω από την ανάπτυξη

Η τριβή δεν είναι παράλογη. Το παγκόσμιο αποτύπωμα άνθρακα του τουρισμού εκτιμάται σε περίπου 8% των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου (Lenzen κ.ά., Nature Climate Change, 2018), ενώ πιο πρόσφατη έρευνα το τοποθετεί κοντά στο 9% έως το 2019 αυξανόμενο με ρυθμό υπερδιπλάσιο της ευρύτερης οικονομίας. Προσθέστε την πίεση στη στέγαση από τις βραχυχρόνιες μισθώσεις, τη συμφόρηση σε ευαίσθητους πολιτιστικούς προορισμούς και την εποχική καταπόνηση των συστημάτων ύδρευσης και διαχείρισης αποβλήτων, και η εικόνα γίνεται σαφής: η ανεξέλεγκτη ανάπτυξη διαβρώνει σιωπηλά το φυσικό, πολιτιστικό και κοινωνικό κεφάλαιο που έκανε έναν προορισμό ελκυστικό εξαρχής.

Ένας ορισμός που αξίζει να θυμόμαστε

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Τουρισμού (UN Tourism) ορίζει τον βιώσιμο τουρισμό ως τον τουρισμό που λαμβάνει πλήρως υπόψη τις τρέχουσες και μελλοντικές οικονομικές, κοινωνικές και περιβαλλοντικές του επιπτώσεις, εξισορροπώντας τις ανάγκες των επισκεπτών, του κλάδου, του περιβάλλοντος και των τοπικών κοινωνιών. Αυτή η ισορροπία οι τρεις πυλώνες οικονομικής, κοινωνικής και περιβαλλοντικής αξίας δεν είναι ηθική πολυτέλεια. Είναι το λειτουργικό σύστημα κάθε προορισμού που σκοπεύει να παραμείνει ελκυστικός είκοσι χρόνια από τώρα.

Από τη μέτρηση κεφαλιών στη μέτρηση αξίας

Η σημαντικότερη μετατόπιση που συντελείται είναι εννοιολογική: οι κορυφαίοι προορισμοί μετακινούνται από τον όγκο στην αξία από το πόσοι επισκέπτες φτάνουν, στο πόση αξία αφήνει πίσω του κάθε επισκέπτης, και σε ποιον. Η εργαλειοθήκη πολιτικής είναι πλέον καλά τεκμηριωμένη:

Διαχείριση πρόσβασης: Το τέλος πρόσβασης ημερήσιων επισκεπτών της Βενετίας (που ξεκίνησε το 2024) αφορά λιγότερο τη χρέωση των 5-10 ευρώ και περισσότερο τα δεδομένα για πρώτη φορά, η πόλη μπορεί να μετρήσει αντί να εκτιμήσει ποιος εισέρχεται τις ημέρες αιχμής, ακόμη κι αν οι αριθμοί έχουν μέχρι στιγμής μειωθεί μόνο μετρίως.

Προστασία στέγασης: Η Βαρκελώνη έχει δεσμευτεί να καταργήσει σταδιακά όλες τις άδειες βραχυχρόνιας τουριστικής μίσθωσης έως το 2028, στοχεύοντας να επιστρέψει περίπου 10.000 κατοικίες στους κατοίκους.

Όρια φέρουσας ικανότητας: Η Αθήνα πλέον περιορίζει την Ακρόπολη σε 20.000 επισκέπτες ημερησίως μέσω προγραμματισμένων ζωνών εισόδου προστατεύοντας τόσο το μνημείο όσο και την ποιότητα της επίσκεψης.

Διαχείριση κρουαζιέρας και ροής: από τα όρια «Respect the City» του Dubrovnik έως τη σταδιακή μείωση των προσεγγίσεων κρουαζιερόπλοιων στο Άμστερνταμ, οι προορισμοί μαθαίνουν να διαχειρίζονται τις αιχμές αντί να τις κυνηγούν.

Στοχευμένες εισφορές: Η εισφορά επισκεπτών στο Μπαλί χρηματοδοτεί τη διαχείριση αποβλήτων και την προστασία, ενώ η μακροχρόνια φιλοσοφία «υψηλής αξίας, χαμηλού όγκου» του Μπουτάν αντιμετωπίζει την πρόσβαση ως προνόμιο που πληρώνει για τη διατήρηση.

Μέτρα αυτό που έχει σημασία

Τίποτα από αυτά δεν λειτουργεί χωρίς μέτρηση. Το Ευρωπαϊκό Σύστημα Δεικτών Τουρισμού (ETIS) της ΕΕ ένα εργαλείο με τοπική καθοδήγηση που εγκαινιάστηκε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή το 2013 καταγράφει ακριβώς αυτό που κρύβουν οι ακαθάριστοι αριθμοί αφίξεων: την ικανοποίηση των κατοίκων, τη μέση διάρκεια παραμονής, τους επαναλαμβανόμενους επισκέπτες, την ποιότητα των θέσεων εργασίας που δημιουργούνται και το μερίδιο των τοπικών προϊόντων στην αλυσίδα εφοδιασμού. Τα κριτήρια του Παγκόσμιου Συμβουλίου Βιώσιμου Τουρισμού (GSTC) αποτελούν το διεθνές σημείο αναφοράς. Για τους περισσότερους προορισμούς, ο πιο στρατηγικός δείκτης είναι η οικονομική διαρροή πόση από την αξία που παράγει ο τουρισμός παραμένει τοπικά. Ένα ξενοδοχείο που προμηθεύεται από τοπικούς παραγωγούς και πολιτισμό μετατρέπει την ίδια διανυκτέρευση σε πολλαπλασιασμένο τοπικό όφελος.

Το μήνυμα για την ηγεσία

Για τους προορισμούς και για όσους διευθύνουμε επιχειρήσεις φιλοξενίας η συνέπεια είναι σκληρή αλλά απελευθερωτική: η βιωσιμότητα δεν είναι τροχοπέδη στην ανάπτυξη· είναι η άδεια να συνεχίσεις να λειτουργείς. Οι νικητές προορισμοί της επόμενης δεκαετίας δεν θα είναι όσοι έχουν τα περισσότερα κρεβάτια ή τις φθηνότερες πτήσεις, αλλά όσοι προστατεύουν τα τοπία τους, διατηρούν τους κατοίκους τους πρόθυμους οικοδεσπότες και μετατρέπουν τους επισκέπτες σε μεγαλύτερες διαμονές και βαθύτερη τοπική δαπάνη. Η ποσότητα και η ποιότητα παύουν να είναι αντίπαλες τη στιγμή που αρχίζουμε να μετράμε τα σωστά πράγματα.

Το ερώτημα που θα έπρεπε να θέτει κάθε προορισμός δεν είναι πια «Πώς προσελκύουμε περισσότερους;» αλλά «Πώς δημιουργούμε περισσότερη αξία από όσους ήδη προσελκύουμε και πώς διασφαλίζουμε ότι αυτή η αξία μένει στον τόπο;»

*Ο Κώστας Φάλαγγας είναι Ξενοδόχος (Mitsis Bali Paradise) και μέλος του ΔΣ του Επιμελητηρίου Ρεθύμνης.

Πηγές / Αναφορές

WTTC, Travel & Tourism Economic Impact Research (2025) — στοιχεία 2024: ~10,9 τρισ. δολάρια ΗΠΑ, ~10% του παγκόσμιου ΑΕΠ, ~357 εκατ. θέσεις εργασίας.

Lenzen, M. κ.ά. (2018), «The carbon footprint of global tourism», Nature Climate Change — ~8% των παγκόσμιων εκπομπών αερίων θερμοκηπίου.

Sun, Y.-Y. κ.ά. (2024), «Drivers of global tourism carbon emissions», Nature Communications — ~8,8-9% έως το 2019, αυξανόμενο με ρυθμό υπερδιπλάσιο της οικονομίας.

UN Tourism (UNWTO) — ορισμός βιώσιμου τουρισμού· UNWTO/UNEP, «Making Tourism More Sustainable» (2005) — οι τρεις πυλώνες.

Δήμος Βενετίας — «contributo d’accesso», τέλος πρόσβασης ημερήσιων επισκεπτών (2024-2025).

Δημοτικό Συμβούλιο Βαρκελώνης — σταδιακή κατάργηση αδειών βραχυχρόνιας τουριστικής μίσθωσης έως το 2028.

Ελληνικό Υπουργείο Πολιτισμού — ημερήσιο όριο επισκεπτών Ακρόπολης (20.000) και προγραμματισμένες ζώνες εισόδου (2024).

Ευρωπαϊκή Επιτροπή — Ευρωπαϊκό Σύστημα Δεικτών Τουρισμού (ETIS), εργαλειοθήκη 2013/2016.

Global Sustainable Tourism Council (GSTC) — Κριτήρια Προορισμού.