Χρειάζεται η κλιματική κρίση συνταγματική απάντηση;

Στη συζήτηση για τη συνταγματική αναθεώρηση, το άρθρο 24 δεν είναι ίσως το πιο γνωστό στο ευρύ κοινό. Είναι, όμως, ένα από τα σημαντικότερα άρθρα του Συντάγματός μας.

Πρόκειται για τη διάταξη που κατοχυρώνει την προστασία του φυσικού και πολιτιστικού περιβάλλοντος ως υποχρέωση του κράτους και δικαίωμα του καθενός. Είναι το άρθρο που αποτέλεσε τη συνταγματική βάση για την προστασία των δασών, για τον χωροταξικό και πολεοδομικό σχεδιασμό, για τη διαφύλαξη του τοπίου και της πολιτιστικής μας κληρονομιάς. Θα μπορούσε κανείς να πει ότι συμπυκνώνει την περιβαλλοντική συνείδηση της Μεταπολίτευσης.

Και πράγματι, όταν θεσπίστηκε το 1975, υπήρξε μια εξαιρετικά διορατική επιλογή. Οι συντακτικοί νομοθέτες αντιλήφθηκαν ότι η οικονομική ανάπτυξη δεν είναι συνταγματικά ουδέτερη. Ότι η άναρχη δόμηση, η καταστροφή των δασών, η απουσία σχεδιασμού και η υποβάθμιση του φυσικού χώρου μπορούν να υπονομεύσουν την ποιότητα ζωής και το συλλογικό συμφέρον. Το άρθρο 24 ήρθε, ακριβώς, να θέσει όρια στην ανθρώπινη παρέμβαση.

Πενήντα χρόνια αργότερα, όμως, το ζήτημα δεν είναι αν η επιλογή εκείνη ήταν σωστή. Ήταν. Το πραγματικό ερώτημα είναι αν αρκεί. Διότι το άρθρο 24 διαμορφώθηκε σε μια εποχή κατά την οποία η βασική περιβαλλοντική ανησυχία αφορούσε τις συνέπειες της ανθρώπινης δραστηριότητας επί της φύσης. Η κλιματική κρίση εισάγει μια διαφορετική διάσταση. Δεν αφορά μόνο το πώς επηρεάζουμε το περιβάλλον, αλλά και το πώς η μεταβολή του περιβάλλοντος επηρεάζει τους όρους άσκησης των δικαιωμάτων μας. Με άλλα λόγια, το διακύβευμα δεν είναι πλέον μόνο η προστασία της φύσης ως συνταγματικά προστατευόμενου αγαθού. Είναι η προστασία των ίδιων των προϋποθέσεων μέσα στις οποίες μπορούν να ασκηθούν τα δικαιώματα.

Αυτή η μετατόπιση είναι βαθιά συνταγματική. Το Σύνταγμα του φιλελεύθερου κράτους οικοδομήθηκε γύρω από την προστασία της ελευθερίας έναντι της εξουσίας. Το κοινωνικό Σύνταγμα του 20ου αιώνα προσέθεσε την απαίτηση για ουσιαστική ισότητα και αξιοπρεπή διαβίωση. Η εποχή της κλιματικής κρίσης φαίνεται να αναδεικνύει μια τρίτη συνταγματική αποστολή: τη διαφύλαξη των υλικών προϋποθέσεων που καθιστούν εφικτή την άσκηση των ελευθεριών και των δικαιωμάτων.

Από αυτή την αφετηρία, κατέθεσα στο πλαίσιο της αναθεωρητικής συζήτησης μια συγκεκριμένη πρόταση για το άρθρο 24. Η πρόταση αναγνωρίζει ότι η προστασία του κλίματος και η αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης ή των κλιματικών κινδύνων αποτελούν πλέον ειδικότερη έκφανση της προστασίας του φυσικού περιβάλλοντος. Παράλληλα, κατοχυρώνει την υποχρέωση του κράτους να λαμβάνει μέτρα πρόληψης, μετριασμού και προσαρμογής, στηριζόμενο στην επιστημονική γνώση και στην αξιολόγηση των κινδύνων, με ρητή μέριμνα για τα δικαιώματα των μελλοντικών γενεών.

Η αναθεώρηση του άρθρου 24 δεν είναι μια συζήτηση για το αν το Σύνταγμα πρέπει να γίνει «πιο πράσινο». Είναι μια συζήτηση για το αν το Σύνταγμα του 1975 μπορεί να εξακολουθήσει να εκπληρώνει την προστατευτική του λειτουργία σε έναν κόσμο διαφορετικό από εκείνον μέσα στον οποίο γράφτηκε.

Θα μπορούσε κανείς να αντιτείνει ότι όλα αυτά αποτελούν αντικείμενο της κοινής νομοθεσίας και όχι του Συντάγματος. Ότι η πρόληψη, η προσαρμογή ή η αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης μπορούν να αποτελέσουν επιλογές της εκάστοτε κυβερνητικής πλειοψηφίας, χωρίς να αποκτήσουν συνταγματική κατοχύρωση.

Το επιχείρημα αυτό έχει τη λογική του. Παραγνωρίζει, όμως, μια κρίσιμη παράμετρο. Το Σύνταγμα δεν υπάρχει για να ρυθμίζει την καθημερινή διαχείριση των πραγμάτων. Υπάρχει για να αποτυπώνει τις θεμελιώδεις δεσμεύσεις μιας πολιτικής κοινότητας. Εκείνες τις δεσμεύσεις που θεωρούμε τόσο κρίσιμες, ώστε δεν επιθυμούμε να εξαρτώνται αποκλειστικά από τις εναλλαγές των πολιτικών συσχετισμών ή τις προτεραιότητες της συγκυρίας.

Αυτό ακριβώς συνέβη το 1975 με την προστασία του περιβάλλοντος. Η περιβαλλοντική μέριμνα έπαψε να αποτελεί απλή κυβερνητική επιλογή και αναδείχθηκε σε συνταγματική υποχρέωση του κράτους. Το ερώτημα σήμερα είναι αν η κλιματική κρίση έχει αποκτήσει αντίστοιχη συνταγματική βαρύτητα. Κατά τη γνώμη μου, η απάντηση είναι καταφατική. Όχι επειδή το Σύνταγμα οφείλει να παρακολουθεί κάθε νέα κοινωνική ανησυχία. Αλλά επειδή η κλιματική κρίση επηρεάζει τον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο ασκούνται τα δικαιώματα, κατανέμονται τα δημόσια βάρη και νοείται η ευθύνη απέναντι στις επόμενες γενιές.

Η αναθεώρηση του άρθρου 24 δεν αφορά, επομένως, μια απλή επικαιροποίηση της περιβαλλοντικής πολιτικής. Αφορά το εάν η ελληνική συνταγματική τάξη είναι διατεθειμένη να αναγνωρίσει ότι η προστασία των συνθηκών που καθιστούν δυνατή την ελευθερία αποτελεί πλέον μία από τις θεμελιώδεις υποχρεώσεις του κράτους. Και ίσως αυτή να είναι, τελικά, η βαθύτερη πρόκληση κάθε συνταγματικής αναθεώρησης: να διακρίνει πότε η πίστη στις θεμελιώδεις αρχές επιβάλλει όχι την ακινησία, αλλά τη δημιουργική τους εξέλιξη, ώστε το Σύνταγμα να παραμένει ζωντανό απέναντι στις μεγάλες προκλήσεις της εποχής του.