Έχει θέση ο πρωτογενής τομέας στο Σύνταγμα;

Η πρόταση της Νέας Δημοκρατίας για τη συνταγματική αναθεώρηση περιλαμβάνει μία καινοτομία που ίσως πέρασε απαρατήρητη μέσα στη δημόσια συζήτηση: τη ρητή πρόβλεψη ότι η Πολιτεία οφείλει να μεριμνά για την ανάπτυξη της ελληνικής περιφέρειας και τη στήριξη του πρωτογενούς τομέα.

Με μια πρώτη ανάγνωση, θα μπορούσε κανείς να θεωρήσει ότι πρόκειται για μία ακόμη διάταξη αναπτυξιακής ή αγροτικής πολιτικής. Στην πραγματικότητα, όμως, η πρόταση έχει πολύ βαθύτερο συνταγματικό περιεχόμενο. Δεν επιχειρεί να δεσμεύσει τις μελλοντικές κυβερνήσεις ως προς τα μέσα που θα επιλέγουν για τη στήριξη της γεωργίας, της κτηνοτροφίας ή της αλιείας. Επιχειρεί να αναγνωρίσει ότι ο πρωτογενής τομέας αποτελεί μία από τις βασικές προϋποθέσεις για τη διατήρηση της εδαφικής συνοχής της χώρας.

Εδώ ακριβώς βρίσκεται η μεγάλη συνταγματική ιδέα της πρότασης. Για πολλά χρόνια αντιμετωπίζαμε τον πρωτογενή τομέα αποκλειστικά ως έναν κλάδο της οικονομίας. Συζητούσαμε για τις επιδοτήσεις, το κόστος παραγωγής, τις τιμές των προϊόντων ή το αγροτικό εισόδημα. Όλα αυτά είναι σημαντικά. Δεν εξαντλούν, όμως, τον πραγματικό ρόλο που διαδραματίζει η πρωτογενής παραγωγή για την Ελλάδα.

Η γεωργία, η κτηνοτροφία, η αλιεία δεν παράγουν μόνο προϊόντα. Διατηρούν ζωντανές τις τοπικές κοινωνίες, συγκρατούν τον πληθυσμό στην ύπαιθρο, στηρίζουν την οικονομική δραστηριότητα σε ορεινές, νησιωτικές και παραμεθόριες περιοχές και δημιουργούν τις προϋποθέσεις ώστε ολόκληρες περιοχές της χώρας να συνεχίσουν να κατοικούνται, να παράγουν και να αναπτύσσονται. Από αυτήν ακριβώς τη διαπίστωση ξεκινά και μία έννοια που αποκτά ολοένα μεγαλύτερη σημασία στη σύγχρονη ευρωπαϊκή συνταγματική σκέψη: η εδαφική συνοχή.

Με απλά λόγια, εδαφική συνοχή σημαίνει ότι ο τόπος στον οποίο γεννιέται ή κατοικεί κάποιος δεν πρέπει να καθορίζει τις δυνατότητες της ζωής του. Δεν μπορεί η απόσταση από τα μεγάλα αστικά κέντρα, η νησιωτικότητα, η ορεινότητα ή η παραμεθόρια θέση να συνεπάγονται λιγότερες ευκαιρίες, δυσκολότερη πρόσβαση στις δημόσιες υπηρεσίες και μικρότερες προοπτικές ανάπτυξης.

Για πολλές δεκαετίες αντιμετωπίζαμε τη γεωγραφία ως ένα ουδέτερο δεδομένο. Θεωρούσαμε ότι οι ιδιαιτερότητες του χώρου ήταν απλώς φυσικά χαρακτηριστικά, τα οποία η Πολιτεία όφειλε να λαμβάνει υπόψη κατά τον σχεδιασμό των πολιτικών της.

Σήμερα, όμως, η προσέγγιση αυτή δεν αρκεί. Η σύγχρονη ευρωπαϊκή συνταγματική σκέψη αναγνωρίζει ότι η γεωγραφία δεν είναι ποτέ ουδέτερη. Η γεωγραφία παράγει συνέπειες. Παράγει αυξημένο κόστος πρόσβασης στις δημόσιες υπηρεσίες, αναπτυξιακές αποκλίσεις, δημογραφικές πιέσεις και, τελικά, πραγματικές ανισότητες στην άσκηση των ίδιων των δικαιωμάτων των πολιτών. Γι’ αυτό και η Ευρωπαϊκή Ένωση αναγνώρισε, με το άρθρο 174 της Συνθήκης για τη Λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης, την εδαφική συνοχή ως θεμελιώδη στόχο της, δίπλα στην οικονομική και την κοινωνική συνοχή.

Η εξέλιξη αυτή σηματοδοτεί μία βαθιά μεταβολή στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε σήμερα τον ρόλο του κράτους. Δεν αρκεί πλέον το κράτος να απέχει από διακρίσεις. Οφείλει να αναλαμβάνει θετικές υποχρεώσεις, ώστε η γεωγραφία να μην μετατρέπεται σε παράγοντα αποκλεισμού. Δεν αρκεί να αναγνωρίζει ίσα δικαιώματα. Οφείλει να δημιουργεί και τις πραγματικές προϋποθέσεις για την ισότιμη άσκησή τους.

Αυτό είναι το πραγματικό περιεχόμενο της εδαφικής συνοχής. Δεν πρόκειται για μία ακόμη αναπτυξιακή πολιτική. Πρόκειται για μία νέα αντίληψη της ουσιαστικής ισότητας. Το Σύνταγμα δεν μπορεί, ασφαλώς, να αλλάξει τη γεωγραφία μιας χώρας. Μπορεί όμως να επιβάλει στην Πολιτεία την υποχρέωση να μην επιτρέπει στη γεωγραφία να καθορίζει τις δυνατότητες ζωής των πολιτών.

Αυτή ακριβώς είναι η φιλοσοφία που συναντά κανείς πλέον και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Στην Ιταλία, για παράδειγμα, η συζήτηση γύρω από τη συνταγματική κατοχύρωση της νησιωτικότητας δεν αναπτύχθηκε ως αίτημα προνομιακής μεταχείρισης των νησιών. Αντιθέτως, θεμελιώθηκε στην ανάγκη άρσης των μόνιμων διαρθρωτικών μειονεκτημάτων που δημιουργεί η γεωγραφία, ακριβώς στο όνομα της ουσιαστικής ισότητας και της εδαφικής συνοχής.

Η διαφορετική μεταχείριση περιοχών που αντιμετωπίζουν μόνιμα και αντικειμενικά μειονεκτήματα δεν θεωρείται πλέον προνόμιο. Θεωρείται προϋπόθεση της ισότητας. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο αποκτά και η πρόταση της Νέας Δημοκρατίας το πραγματικό της νόημα. Η συνταγματική αναφορά στον πρωτογενή τομέα δεν αποσκοπεί στην προστασία ενός επαγγελματικού κλάδου. Δεν περιορίζει την ελευθερία των μελλοντικών κυβερνήσεων να επιλέγουν τα μέσα που θεωρούν αποτελεσματικότερα για τη στήριξη της παραγωγής. Αυτό που επιχειρεί να κατοχυρώσει είναι κάτι πολύ ευρύτερο: ότι η παραγωγική βάση της ελληνικής περιφέρειας αποτελεί στοιχείο της συνοχής της χώρας.

Η στήριξη, επομένως, του πρωτογενούς τομέα δεν αφορά μόνο τους ανθρώπους που εργάζονται σε αυτόν. Αφορά την ίδια τη δυνατότητα της Ελλάδας να παραμείνει μια χώρα με ζωντανή περιφέρεια, με ισόρροπη ανάπτυξη και με πραγματικά ίσες ευκαιρίες για όλους τους πολίτες, ανεξάρτητα από τον τόπο όπου κατοικούν. Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο η προτεινόμενη συνταγματική αναθεώρηση έχει ιδιαίτερη σημασία. Δεν συνταγματοποιεί μία αγροτική πολιτική. Κατοχυρώνει έναν διαχρονικό προσανατολισμό της Πολιτείας: την ευθύνη να προστατεύει την παραγωγική, κοινωνική και δημογραφική βιωσιμότητα της ελληνικής περιφέρειας. Γιατί τελικά η συνοχή μιας χώρας δεν κρίνεται μόνο από το ύψος του εθνικού της εισοδήματος αλλά και από το αν κάθε γωνιά της επικράτειας μπορεί να παραμένει κατοικημένη, παραγωγική και ισότιμα ενταγμένη στην κοινή πορεία ανάπτυξης της χώρας.