Το Ιράν βρίσκεται σχεδόν πάντα στην επικαιρότητα για λόγους γεωπολιτικής: συγκρούσεις, κυρώσεις, πυρηνικά προγράμματα. Όμως πίσω από τους τίτλους υπάρχει μια κοινωνία πολύ πιο σύνθετη.
Μια κοινωνία που ζει κάτω από ένα αυστηρό θρησκευτικό καθεστώς, όπου ο φανατισμός και ο έλεγχος είναι πραγματικοί, αλλά όπου ταυτόχρονα εκατομμύρια άνθρωποι προσπαθούν καθημερινά να ζήσουν, να σπουδάσουν, να ερωτευτούν και να διεκδικήσουν περισσότερη ελευθερία.
Το Creta24.gr, εκτός από την αναλυτική κάλυψη του πολέμου μεταξύ ΗΠΑ-Ισραήλ και Ιράν, επιχείρησε να αναζητήσει στη βιβλιογραφία και τα διεθνή μέσα τον τρόπο
ζωής στο Ιράν, σε ένα απομονωμένο και γεμάτο εχθρούς κράτος.
Μια χώρα με πολύ βαθιά ιστορία
Πριν όμως περάσουμε στον τρόπο ζωής των ιρανών και τα έθιμα τους, να θυμίσουμε πως το σημερινό Ιράν είναι η παλιά Περσία, μία από τις πιο ισχυρές αυτοκρατορίες της αρχαιότητας. Η περσική ταυτότητα εξηγεί γιατί πολλοί Ιρανοί βλέπουν τη χώρα τους όχι απλώς ως ένα κράτος της Μέσης Ανατολής, αλλά ως έναν ξεχωριστό πολιτισμό με μεγάλη ιστορική συνέχεια.
Οι Ιρανοί ταυτόχρονα κουβαλούν και πιο πρόσφατες εμπειρίες που τους έχουν τραυματίσει πολιτικά. Γεγονότα όπως οι παρεμβάσεις ξένων δυνάμεων, το πραξικόπημα του 1953 και τελικά η επανάσταση του 1979. Μετά από αυτή την επανάσταση, η χώρα άλλαξε καθεστώς και έγινε Ισλαμική Δημοκρατία, όπου η θρησκεία απέκτησε κεντρικό ρόλο στην εξουσία.
Η επανάσταση του 1979 και το σημερινό καθεστώς
Η επανάσταση του 1979 ανέτρεψε τον Σάχη, ο οποίος για πολλούς Ιρανούς συμβόλιζε την αυταρχική εξουσία, τις ανισότητες και την εξάρτηση από τη Δύση. Στη
θέση του ήρθε ο Αγιατολάχ Χομεϊνί και ένα νέο σύστημα που υποσχόταν ανεξαρτησία και δικαιοσύνη, αλλά στην πράξη εγκαθίδρυσε μια αυστηρή θεοκρατία.
Από εκεί και πέρα, η καθημερινότητα οργανώθηκε γύρω από κανόνες θρησκευτικής και κοινωνικής πειθαρχίας. Η δημόσια ζωή ελέγχεται, η πολιτική εξουσία διαπερνά
την ιδιωτική σφαίρα και το κράτος επιχειρεί να ορίσει όχι μόνο τι επιτρέπεται να λες, αλλά και πώς πρέπει να ντύνεσαι, να συμπεριφέρεσαι και να ζεις. (Σουνίτες vs Σιίτες) Σε αυτό το σημείο να σημειώσουμε πως η πλειονότητα των Ιρανών είναι Σιίτες μουσουλμάνοι, σε αντίθεση με τις περισσότερες χώρες της Μέσης Ανατολής όπου κυριαρχεί το σουνιτικό Ισλάμ. Η βασική διαφορά ανάμεσα στους δύο κλάδους αφορά το ποιος θεωρείται ο νόμιμος διάδοχος του προφήτη Μωάμεθ. Δηλαδή οι Σιίτες πιστεύουν ότι η ηγεσία έπρεπε να περάσει στους απογόνους του μέσω του Αλή, ενώ οι Σουνίτες θεωρούν ότι η ηγεσία έπρεπε να επιλέγεται από την κοινότητα των πιστών.
Η καθημερινή ζωή είναι γεμάτη αντιθέσεις
Η ζωή στο Ιράν δεν είναι ίδια για όλους. Η Τεχεράνη, για παράδειγμα, είναι μια τεράστια μητρόπολη με έντονες ταξικές αντιθέσεις. Άλλα πράγματα βλέπει κανείς
στον πιο εύπορο βορρά της πόλης και άλλα στον πιο φτωχό νότο, όπου ο κοινωνικός συντηρητισμός και ο θρησκευτικός έλεγχος είναι συχνά πιο έντονοι.
Στις μεγάλες πόλεις υπάρχει πιο έντονα η αίσθηση ενός σύγχρονου τρόπου ζωής, με σπουδές, δουλειές, καφέ, εμπορικά κέντρα και καλλιτεχνική ζωή. Ταυτόχρονα όμως, αυτή η κανονικότητα έχει πάντα ένα όριο καθώς το κράτος είναι παρόν και υπενθυμίζει συνεχώς μέχρι πού επιτρέπεται να φτάσει η ελευθερία.
Η διπλή ζωή πίσω από τις κλειστές πόρτες
Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά στοιχεία της ζωής στο Ιράν είναι αυτό που πολλοί περιγράφουν ως «διπλή ζωή». Στον δημόσιο χώρο οι άνθρωποι συχνά συμμορφώνονται με τους κανόνες. Στον ιδιωτικό χώρο, όμως, η εικόνα αλλάζει.Πίσω από κλειστές πόρτες, σε σπίτια και ιδιωτικές συγκεντρώσεις, πολλοί ζουν
πολύ πιο ελεύθερα απ’ ό,τι θα φανταζόταν κανείς. Υπάρχουν πάρτι, μουσική, χορός, αλκοόλ, πιο τολμηρά ρούχα και ένας τρόπος ζωής που δεν μοιάζει καθόλου με την
επίσημη εικόνα της χώρας. Αυτή η αντίθεση ανάμεσα στο «μέσα» και στο «έξω» είναι κεντρική για να καταλάβει κανείς το Ιράν.
H καταπίεση των γυναικών
Η πιο έντονη αντίφαση της ιρανικής κοινωνίας φαίνεται στη ζωή των γυναικών. Από τη μία πλευρά, οι γυναίκες είναι μορφωμένες, πηγαίνουν στα πανεπιστήμια και εργάζονται. Από την άλλη, είναι εκείνες που υφίστανται πιο άμεσα τον κρατικό έλεγχο, αφαιρώντας τους βασικά δικαιώματα και προσβάλοντας την ύπαρξη τους.
Προφανώς ισότητα μεταξύ γυναικών και ανδρών δεν υπάρχει. Εκεί το ντύσιμο δεν είναι απλώς θέμα ενδυμασίας. Στο Ιράν είναι βαθιά πολιτικό. Η μαντίλα, το πόσο φαίνονται τα μαλλιά, το μακιγιάζ, τα χρώματα των ρούχων, όλα μπορούν να θεωρηθούν στοιχεία συμμόρφωσης ή αμφισβήτησης.
Η αστυνομία ηθών και ο έλεγχος στο σώμα
Στον δρόμο, ο έλεγχος μπορεί να είναι άμεσος. Για χρόνια, η λεγόμενη αστυνομία ηθών αποτελούσε ένα ορατό σύμβολο αυτής της επιτήρησης. Γυναίκες μπορούσαν να ελεγχθούν επειδή δεν φορούσαν «σωστά» τη μαντίλα, επειδή φαίνονταν τα μαλλιά τους ή επειδή η εμφάνισή τους θεωρούνταν υπερβολικά τολμηρή.
Οι νέοι δεν σκέφτονται όπως παλιά
Την ίδια ώρα οι νέοι Ιρανοί, ιδιαίτερα στα μεγάλα αστικά κέντρα, εμφανίζονται πιο απομακρυσμένοι από τις παραδοσιακές νόρμες. Πολλοί αργούν να παντρευτούν ή
δεν θέλουν να παντρευτούν καθόλου. Οι λόγοι είναι και οικονομικοί και κοινωνικοί.
Η οικογένεια παραμένει πολύ σημαντική
Παρότι αλλάζουν πολλά, η οικογένεια εξακολουθεί να βρίσκεται στον πυρήνα της ιρανικής ζωής. Οι κοινωνικές σχέσεις χτίζονται γύρω από το σπίτι, τους συγγενείς,
τις οικογενειακές συγκεντρώσεις και τη φροντίδα μεταξύ γενεών. Οι βραδινές επισκέψεις, τα τραπέζια στο σπίτι, η μουσική, οι κουβέντες και η κοινή
καθημερινότητα παραμένουν βασικό μέρος της κοινωνικής ζωής. Σε αυτό το επίπεδο, πολλοί παρατηρούν ομοιότητες με μεσογειακές κοινωνίες, όπως η ελληνική.
Η Ασούρα και η πολιτική χρήση του θρησκευτικού πένθους
Η Ασούρα είναι ένα από τα σημαντικότερα θρησκευτικά σημεία αναφοράς για τους Σιίτες. Για πολλούς ανθρώπους συμβολίζει τη μνήμη της αδικίας, τον πόνο και την
αντίσταση απέναντι στην εξουσία. Στην κοινωνική της διάσταση, συχνά συνδέεται με κοινότητες, μοίρασμα φαγητού, προσφορά και συλλογικό πένθος.
Το κράτος, όμως, έχει κατά καιρούς επιχειρήσει να μετατρέψει ακόμη και αυτή τη
συμβολική μνήμη σε εργαλείο πολιτικής κινητοποίησης και ιδεολογικού ελέγχου.
Το Nowruz, η περσική Πρωτοχρονιά
Αν υπάρχει μια γιορτή που δείχνει το πολιτισμικό βάθος και τη ζωντάνια του Ιράν,
αυτή είναι το Nowruz, η περσική Πρωτοχρονιά. Γιορτάζεται με την εαρινή ισημερία
και σηματοδοτεί την αρχή της άνοιξης και του νέου έτους.
Το Nowruz είναι πολύ παλιότερο από το ισλαμικό καθεστώς και έχει ρίζες χιλιάδων ετών. Είναι γιορτή ανανέωσης. Τα σπίτια καθαρίζονται, στρώνεται το παραδοσιακό
τραπέζι Haft-Sin με συμβολικά αντικείμενα, οι οικογένειες επισκέπτονται συγγενείς και οι μεγαλύτεροι δίνουν δώρα στους νεότερους.
Μια κοινωνία μορφωμένη και συνδεδεμένη με τον κόσμο
Παρά τις απαγορεύσεις, δεν είναι όλοι Ιρανοί αποκομμένοι από τον υπόλοιπο κόσμο. Η χρήση VPN, η πρόσβαση στα social media και η επαφή με τη διεθνή κουλτούρα
είναι ευρύτατες, ειδικά στις πόλεις και στους νέους. Αυτό δημιουργεί ένα παράδοξο. Απο τη μία έχουμε ένα αυστηρό καθεστώς προσπαθεί να ελέγξει την πληροφορία, αλλά απέναντί του έχει μια κοινωνία που μορφώνεται, συγκρίνει, βλέπει πώς ζει ο υπόλοιπος κόσμος και αντιλαμβάνεται όλο και πιο καθαρά τα όρια που της επιβάλλονται.
Τελικά, τι είναι η ζωή στο Ιράν;
Η ζωή στο Ιράν είναι μια συνεχής διαπραγμάτευση ανάμεσα στον έλεγχο και την επιθυμία για ελευθερία. Είναι μια ζωή με αυστηρούς κανόνες, με κρατική επιβολή προς απο τη μία βαθιά θρησκόληπτους ανθρώπους και απο την άλλη όσους επιθυμούν ένα διαφορετικό τρόπο έκφρασης με περισσότερες ελευθερίες.
Πέρα πάντως από όσους ονειρεύονται ένα διαφορετικό Ιράν, δεν μπορεί κανείς να μην αναφερθεί και στον θρησκευτικό φανατισμό που υπάρχει σε κομμάτια του κρατικού μηχανισμού και της κοινωνίας. Ειδικά στις πιο συντηρητικές περιοχές, αλλά και μέσα στους μηχανισμούς εξουσίας, η θρησκεία δεν λειτουργεί μόνο ως πίστη, αλλά και ως εργαλείο ελέγχου, τιμωρίας και επιβολής. Αυτός ο φανατισμός τροφοδοτεί την αστυνομία ηθών, τη λογοκρισία, τις διακρίσεις απέναντι στις γυναίκες
και τη βία απέναντι σε όποιον θεωρείται ότι ξεφεύγει από τη «σωστή» γραμμή.
Άρα η εικόνα του Ιράν δεν είναι μονοδιάσταση. Είναι μια κοινωνία όπου συνυπάρχουν η καθημερινότητα, η επιθυμία για ελευθερία, αλλά και πολύ σκληρές,
φανατικές δυνάμεις που εξακολουθούν να κρατούν μεγάλο μέρος της εξουσίας.
Πηγές: LiFO, Euronews, Protagon, La Repubblica, Al Jazeera, BBC, The Guardian, Tim Marshall «Αιχμάλωτοι της Γεωγραφίας», «Η Δύναμη της Γεωγραφίας», NYT,
