Αξιολόγηση τουριστικού δυναμικού – Πώς μελετούν και ξαναμετρούν οι άλλες περιοχές, τι μπορεί να μάθει το Ηράκλειο

Σε προηγούμενο άρθρο μου είχα παρουσιάσει μια απλή, επιστημονικά τεκμηριωμένη μεθοδολογία αξιολόγησης του τουριστικού δυναμικού μιας περιοχής: εξέταση προσφοράς και ζήτησης, ανταγωνισμού, ανάλυση SWOT και τάσεων της αγοράς, με το Ρέθυμνο ως παράδειγμα εφαρμογής. Το ερώτημα που μένει ανοιχτό και που θεωρώ πιο κρίσιμο από την ίδια τη μελέτη είναι διπλό: πρώτον, πώς κάνουν αυτή τη δουλειά συστηματικά περιοχές που θεωρούνται καλές πρακτικές διεθνώς· και δεύτερον, τι γίνεται ΜΕΤΑ τη μελέτη, δηλαδή πώς ελέγχουν αν οι αποφάσεις που πήραν είχαν το αποτέλεσμα που περίμεναν, και ξαναμετρούν.

Διεθνή παραδείγματα μεθοδολογίας

Στην Ευρώπη, το πιο διαδεδομένο εργαλείο είναι το ETIS (European Tourism Indicators System), σύστημα που ανέπτυξε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή το 2013 και αναθεώρησε το 2016. Βασίζεται σε 43 δείκτες, χωρισμένους σε τέσσερις κατηγορίες: διαχείριση προορισμού, οικονομική αξία, κοινωνικοπολιτιστική επίδραση και περιβαλλοντική επίπτωση. Η εφαρμογή ακολουθεί επτά βήματα: ενημέρωση φορέων, καθορισμός προφίλ προορισμού, σύσταση ομάδας εργασίας δημόσιου-ιδιωτικού τομέα, ανάθεση αρμοδιοτήτων, συλλογή δεδομένων, ανάλυση αποτελεσμάτων και το σημαντικότερο για εμάς εφαρμογή αλλαγών και συνεχής παρακολούθηση.

Σε παγκόσμιο επίπεδο, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Τουρισμού (UN Tourism) λειτουργεί από το 2004 το δίκτυο INSTO (International Network of Sustainable Tourism Observatories), στο οποίο συμμετέχουν σήμερα παρατηρητήρια από όλο τον κόσμο. Κάθε μέλος δεσμεύεται να παρακολουθεί την επίδραση του τουρισμού σε 11 υποχρεωτικούς τομείς, οικονομικούς, περιβαλλοντικούς και κοινωνικούς, ώστε η λήψη αποφάσεων να στηρίζεται σε στοιχεία και όχι σε εντυπώσεις.

Δύο συγκεκριμένα παραδείγματα δείχνουν πώς αυτό εφαρμόζεται στην πράξη. Οι Βαλεαρίδες Νήσοι εφαρμόζουν από το 2016 φόρο βιώσιμου τουρισμού (ecotax), τα έσοδα του οποίου περίπου 120 εκατ. ευρώ μόνο τον πρώτο χρόνο διοχετεύονται σε συγκεκριμένα έργα προστασίας περιβάλλοντος, πολιτιστικής κληρονομιάς και έρευνας για την κλιματική αλλαγή, με δημόσια, ανοιχτή καταγραφή κάθε έργου που χρηματοδοτείται. Η Βαρκελώνη, από την πλευρά της, λειτουργεί το Observatori del Turisme a Barcelona (OTB), το οποίο παρακολουθεί ετησίως προσφορά, ζήτηση, υποδομές, δαπάνη επισκεπτών και, πολύ σημαντικό, τη γνώμη των ίδιων των κατοίκων. Μετά τα φαινόμενα υπερτουρισμού των τελευταίων ετών, η πολιτική της πόλης μετατοπίστηκε από τη λογική «όσο περισσότεροι τουρίστες τόσο καλύτερα» σε δείκτες ποιότητας ζωής και οικονομικής ανθεκτικότητας, με νέο πλαίσιο διαχείρισης 2024-2027 που επανεξετάζεται σε τακτά διαστήματα.

Το κρίσιμο σημείο: η επαναμέτρηση μετά την υλοποίηση

Το κοινό στοιχείο των παραπάνω παραδειγμάτων δεν είναι η αρχική μελέτη αυτή την κάνουν, λίγο-πολύ, όλοι. Είναι ότι η μέτρηση δεν σταματά ποτέ. Δημιουργείται ένας βρόχος ανατροφοδότησης: μελέτη, απόφαση, υλοποίηση, νέα μέτρηση, αναπροσαρμογή. Το ETIS και το INSTO δεν είναι εργαλεία μιας χρήσης· είναι θεσμοθετημένες, ετήσιες διαδικασίες με συγκεκριμένο «ιδιοκτήτη» (τοπικό παρατηρητήριο ή ομάδα εργασίας) που παρουσιάζει δημόσια τα αποτελέσματα. Αυτό επιτρέπει να φανεί έγκαιρα αν ένα μέτρο π.χ. περιορισμός νέων κλινών, αλλαγή σε χρήσεις γης, νέα υποδομή πέτυχε τον στόχο του ή χρειάζεται διόρθωση, αντί να το μαθαίνουμε πέντε ή δέκα χρόνια αργότερα, όταν το πρόβλημα έχει παγιωθεί.

Η Κρήτη σήμερα

Στην Κρήτη, η εξάρτηση της οικονομίας από τον τουρισμό είναι πλέον τεκμηριωμένη με νούμερα: σύμφωνα με πρόσφατη έρευνα του ΙΝΣΕΤΕ (Ινστιτούτο Τουριστικών Ερευνών και Προβλέψεων), σχεδόν το 48,8% του ΑΕΠ του νησιού συνδέεται με τον τουρισμό, ενώ η Κρήτη συγκεντρώνει το 19% των συνολικών εσόδων του εισερχόμενου τουρισμού της χώρας τρίτη θέση πανελλαδικά μετά το Νότιο Αιγαίο και την Αττική. Παράλληλα, ακαδημαϊκές μελέτες φέρουν κατ’ επανάληψη την Κρήτη ανάμεσα στους πιο «κορεσμένους» τουριστικά προορισμούς της Ευρωπαϊκής Ένωσης, με δείκτες πληρότητας και συγκέντρωσης κλινών πάνω από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο, σε ένα νησί με πάνω από 3,5 εκατομμύρια διεθνείς αφίξεις τον χρόνο.

Αυτά τα στοιχεία δεν είναι λόγος πανικού· είναι ακριβώς το είδος δεδομένων που, σε μια Βαρκελώνη ή στις Βαλεαρίδες, θα ενεργοποιούσε αυτόματα μηχανισμό επαναμέτρησης. Στην Κρήτη, παρά τις σοβαρές επιμέρους μελέτες (φέρουσα ικανότητα, ΑΕΠ, δεδομένα ΙΝΣΕΤΕ), λείπει ακόμη ένα ενιαίο, θεσμοθετημένο «παρατηρητήριο» σε επίπεδο νησιού, που θα συνδέει τα τέσσερα Επιμελητήρια, την Περιφέρεια και τους φορείς τουρισμού σε μία κοινή, δημόσια, επαναλαμβανόμενη διαδικασία μέτρησης, πριν και μετά από κάθε μεγάλη απόφαση.

Στο Ηράκλειο, ως κύρια πύλη εισόδου του νησιού (αεροδρόμιο, λιμάνι, Κνωσός), η ανάγκη για ετήσια, συγκρίσιμα στοιχεία είναι ακόμη πιο πιεστική: οι αποφάσεις υποδομών εδώ επηρεάζουν άμεσα και τους υπόλοιπους τρεις νομούς, οπότε η απουσία επαναμέτρησης σε αυτόν τον κόμβο έχει αλυσιδωτές συνέπειες σε όλη την Κρήτη.

Πρόταση

Η μελέτη τουριστικού δυναμικού δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως εφάπαξ άσκηση πριν από μια επένδυση, αλλά ως συνεχής διαδικασία, κατά το πρότυπο ETIS/INSTO ή των παρατηρητηρίων Βαρκελώνης και Βαλεαρίδων. Η πρότασή μου προς τους φορείς του Ηρακλείου και της Κρήτης συνολικά είναι απλή: να θεσμοθετηθεί ένα κοινό, ετήσιο σύστημα δεικτών αξιοποιώντας ήδη υπάρχοντα στοιχεία όπως αυτά του ΙΝΣΕΤΕ ώστε κάθε μεγάλη απόφαση τουριστικής ανάπτυξης να συνοδεύεται εξαρχής από τον μηχανισμό που θα ελέγξει, σε δύο και σε πέντε χρόνια, αν πέτυχε αυτό για το οποίο πάρθηκε.