Η Κρήτη χάνει το νερό της στη θάλασσα: η ώρα των ορεινών ταμιευτήρων

Κάθε χειμώνα η Κρήτη δέχεται πολύ περισσότερο νερό από όσο χρειάζεται. Κάθε καλοκαίρι, ξενοδόχοι, αγρότες και δήμοι μετρούν βυτιοφόρα, διακοπές υδροδότησης και γεωτρήσεις που βαθαίνουν. Το παράδοξο αυτό δεν είναι υδρολογικό. Είναι πρόβλημα υποδομών και σχεδιασμού που έπρεπε να είχε λυθεί εδώ και δεκαετίες.

Τι λένε τα δεδομένα

Η μέση ετήσια βροχόπτωση στο νησί αντιστοιχεί σε περίπου 7,7 δισ. κυβικά μέτρα και το επιφανειακό υδατικό δυναμικό σε 1,2 δισ. κυβικά [1]. Κατά το Πολυτεχνείο Κρήτης, η συνολική χρήση νερού αντιστοιχούσε μόλις στο 5,5% της βροχόπτωσης ενός κανονικού έτους και η λειψυδρία οφείλεται κυρίως στην ανεπαρκή συγκράτηση, όχι στη διαθεσιμότητα [2]. Το 70 έως 80% της ετήσιας βροχής πέφτει σε τρεις με τέσσερις μήνες [3], όταν η ζήτηση είναι χαμηλή.

Η κακοκαιρία της 30ής Σεπτεμβρίου έως 4ης Οκτωβρίου το επιβεβαίωσε. Σε πέντε ημέρες, οι σταθμοί του Εθνικού Αστεροσκοπείου κατέγραψαν πάνω από 840 χιλιοστά στη Σαμαριά, πάνω από 640 στα Ανώγεια και 448 στο Οροπέδιο Λασιθίου [4]. Ο Αποσελέμης δέχθηκε περίπου 6,6 εκατ. κυβικά και έφτασε τα 16,1 εκατ. [5], ενώ το φράγμα Ποταμών απέχει μόλις 1,5 εκατ. κυβικά από την υπερχείλιση [6]. Όπου υπήρχε ταμιευτήρας, η βροχή έγινε απόθεμα. Παντού αλλού έγινε πλημμύρα, φερτές ύλες και νερό χαμένο στη θάλασσα. Το ίδιο είχε συμβεί τον Φεβρουάριο του 2019, όταν σε μόλις 140 τετραγωνικά χιλιόμετρα των Λευκών Ορέων έπεσαν πάνω από 80 εκατ. κυβικά [7].

Το κόστος της αδράνειας

Αφού δεν αποθηκεύουμε, αντλούμε. Στη Μεσαρά οι γεωτρήσεις αυξήθηκαν από 845 το 2004 σε 1.400 το 2007 και ο υδροφόρος ορίζοντας έπεσε έως και 45 μέτρα [9]. Η άρδευση απορροφά πάνω από το 80% της κατανάλωσης [10] και οι παράκτιοι υδροφορείς υφαλμυρίζονται. Τον Απρίλιο του 2024 ο Αποσελέμης είχε μόλις 2,4 εκατ. κυβικά [8]. Το φράγμα του Πλατύ, έργο 180 εκατ. ευρώ για 45.000 στρέμματα, παραμένει για χρόνια σε εκκρεμότητα [11].

Για τον τουρισμό το διακύβευμα είναι άμεσο: στη Μεσόγειο ένας επισκέπτης καταναλώνει 1,5 έως 2,5 φορές περισσότερο νερό ημερησίως από έναν μόνιμο κάτοικο [12], και στην Κρήτη η αιχμή της ζήτησης συμπίπτει με τους πιο άνυδρους μήνες.

Τι κάνουν οι άλλοι

Η Κύπρος, και μάλιστα μόνο στις ελεύθερες περιοχές της, διαθέτει ταμιευτήρες περίπου 291 εκατ. κυβικών και αγωγό που μεταφέρει πλεονάσματα από τα δυτικά προς την ανατολή [13]. Αποσελέμης (27 εκατ.) και Φανερωμένη (18 εκατ.) μαζί [8] δεν φτάνουν ούτε το ένα έκτο.

Η Ελβετία δεν μελετά απλώς, λειτουργεί. Διαθέτει περίπου 160 μεγάλα φράγματα, κυρίως υδροηλεκτρικά, αρκετά από τα οποία εξυπηρετούν ήδη πολλαπλές χρήσεις: η λίμνη Sihl λειτουργεί ως ταμιευτήρας πολλαπλών χρήσεων, ο ταμιευτήρας Tseuzier στο Valais δίνει πόσιμο νερό από τις αρχές της δεκαετίας του 1970 και στο Domleschg του καντονιού Grison η άρδευση τροφοδοτείται από στοές υδροηλεκτρικών έργων [14]. Παράλληλα, μελέτη σε 307 λεκάνες απορροής έδειξε ότι η αποθηκευτική ικανότητα των ορεινών λεκανών μπορεί να καλύψει καλοκαιρινά ελλείμματα [15]. Εδώ έχουμε βασικό εμπόδιο την έλλειψη στρατηγικής, όχι την τεχνολογία [16]. Το Ισραήλ επαναχρησιμοποιεί περίπου το 88% των επεξεργασμένων λυμάτων του, κυρίως στην άρδευση [17].

Η πρόταση

Πρώτον, χαρτογράφηση ανά λεκάνη απορροής θέσεων για λιμνοδεξαμενές, μικρά ορεινά φράγματα και φράγματα εμπλουτισμού υδροφορέων στους τρεις ορεινούς όγκους. Δεύτερον, επεξεργασία ανάλογα με τη χρήση: απλή διήθηση για την άρδευση, πλήρης επεξεργασία κατά την Οδηγία (ΕΕ) 2020/2184 για την ύδρευση και επαναχρησιμοποίηση κατά τον Κανονισμό (ΕΕ) 2020/741 [18]. Τρίτον, ολοκλήρωση των δικτύων των υφιστάμενων έργων. Τέταρτον, χρηματοδότηση από ΕΣΠΑ, Ταμείο Ανάκαμψης και ΕΤΕπ.

Ο ξενοδοχειακός κλάδος οφείλει να συμβάλει με δεξαμενές βρόχινου νερού και δίκτυα γκρίζου νερού. Φανταστείτε όμως ότι στη χώρα μας δεν υπάρχει ακόμη ειδικό θεσμικό πλαίσιο που να προβλέπει και να επιτρέπει τη διαχείριση των γκρίζων νερών μέσα στα ξενοδοχεία. Μιλάμε για διπλό δίκτυο αποχέτευσης: το ένα για τα λύματα και το άλλο για τα νερά από 1) νιπτήρες δωματίων και κοινόχρηστων WC, 2) μπανιέρες και ντουζιέρες, 3) πλύση φρούτων και λαχανικών στα παρασκευαστήρια και 4) ορισμένα νερά πλυντηρίων χωρίς απορρυπαντικά. Από την κατανάλωση ενός μέσου ξενοδοχείου, που στην πράξη δεν ξεπερνά τα 250 λίτρα ανά διανυκτέρευση χωρίς την άρδευση, έως και το 70% θα μπορούσε να επαναχρησιμοποιείται ξανά και ξανά. Πόσο πιο απλό θα μπορούσε να είναι για να το εξετάσουν οι αρμόδιοι; Καμία ξενοδοχειακή μονάδα όμως δεν μπορεί να αντικαταστήσει έναν ταμιευτήρα.

Η Κρήτη δεν έχει πρόβλημα νερού. Έχει πρόβλημα αποθήκευσης. Κάθε χειμώνας που περνά χωρίς έργα είναι ένα καλοκαίρι που θα πληρώσουμε ακριβότερα, όσο κι αν φιλοσοφούμε και θρηνούμε όλοι μαζί αενάως.

Πηγές

1. Uncoupled Precipitation and Water Availability: The Case Study of Municipality of Sfakia, Crete, Greece. Water (MDPI), 14(3), 462, 2022.

2. Koutroulis A.G., Tsanis I.K., Daliakopoulos I.N., Jacob D. (2013). Impact of climate change on water resources status: A case study for Crete Island, Greece. Journal of Hydrology, 479, 146-158.

3. Voudouris K., Alexopoulos A., Antonakos A., Kallergis G. (2007). Water resources in the wider area of the Aposelemis basin, Crete Island, Greece. Bulletin of the Geological Society of Greece, vol. 40.

4. Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών / meteo.gr, δίκτυο 70 σταθμών, υετός 30 Σεπτεμβρίου έως 4 Οκτωβρίου 2026 (Τα Νέα, 5 Οκτωβρίου 2026).

5. Οργανισμός Ανάπτυξης Κρήτης, στοιχεία φράγματος Αποσελέμη (, 7 Οκτωβρίου 2026).

6. Οργανισμός Ανάπτυξης Κρήτης, στοιχεία φραγμάτων Αποσελέμη και Ποταμών (Πρώτο Θέμα, 6 Οκτωβρίου 2026).

7. Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών / meteo.gr, ανάλυση της κακοκαιρίας 24-26 Φεβρουαρίου 2019 στα Χανιά (CNN Greece).

8. Βουλή των Ελλήνων, Ερώτηση «Αναγκαίος ο άμεσος σχεδιασμός αντιμετώπισης της ανομβρίας», 2024, με στοιχεία του Οργανισμού Ανάπτυξης Κρήτης.

9. Tsanis I. et al., CASCADE project, Messara study site, Wageningen University & Research.

10. DESIRE project, Crete study site: Existing practices on water resources, Wageningen University & Research.

11. Βουλή των Ελλήνων, Ερωτήσεις για το φράγμα του Πλατύ ποταμού Ρεθύμνου (2022 και 2024).

12. Gössling S., Peeters P., Hall C.M., Ceron J.P., Dubois G., Lehmann L.V., Scott D. (2012). Tourism and water use: Supply, demand, and security. An international review. Tourism Management, 33(1), 1-16.

13. Water Development Department, Republic of Cyprus, στοιχεία αποθεμάτων ταμιευτήρων 2026 (Cyprus Mail, Politis).

14. Université de Lausanne, projet Barrages, WP1: Multifonctionnalité des réservoirs (2024); EPFL, Does Switzerland need more dams and reservoirs?

15. Brunner M.I., Björnsen Gurung A., Zappa M., Zekollari H., Farinotti D., Stähli M. (2019). Present and future water scarcity in Switzerland: Potential for alleviation through reservoirs and lakes. Science of the Total Environment, 666, 1033-1047.

16. WSL / SLF, Hydro-CH2018: Mehrzweckspeicher als Zukunftsmodell, Birmensdorf.

17. Israel Water Authority, The water system in Israel (EEA ENI SEIS); OECD, Israel case study on wastewater reuse.

18. Κανονισμός (ΕΕ) 2020/741 για τις ελάχιστες απαιτήσεις επαναχρησιμοποίησης νερού και Οδηγία (ΕΕ) 2020/2184 για το νερό ανθρώπινης κατανάλωσης.