Καύσωνες: Πέντε φορές περισσότεροι και επτά φορές μεγαλύτεροι στην Ελλάδα

Η κλιματική αλλαγή μεταμορφώνει το ελληνικό καλοκαίρι. Παρότι η Ελλάδα δεν επηρεάζεται προς το παρόν από το ακραίο κύμα ζέστης που σαρώνει τη Δυτική Ευρώπη, οι επιστήμονες κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου: οι καύσωνες στη χώρα μας έχουν αλλάξει ριζικά τα χαρακτηριστικά τους τις τελευταίες δεκαετίες. Εμφανίζονται συχνότερα, όλο και νωρίτερα μέσα στο καλοκαίρι και διαρκούν περισσότερο. «Μιλάμε για μια νέα κλιματική πραγματικότητα», επισημαίνει μιλώντας στα «ΝΕΑ» η δρ Δήμητρα Φουντά, διευθύντρια Ερευνών στο Ινστιτούτο Ερευνών Περιβάλλοντος και Βιώσιμης Ανάπτυξης του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών.

Σύμφωνα με στοιχεία που προέρχονται από το ιστορικό αρχείο του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών, «ο αριθμός των επεισοδίων καύσωνα κατά τις τρεις τελευταίες δεκαετίες, δηλαδή από το 1996 έως το 2025, είναι κατά μέσο όρο πενταπλάσιος σε σύγκριση με την προηγούμενη περίοδο», αναφέρει η Δήμητρα Φουντά. «Ακόμη πιο εντυπωσιακή είναι η μεταβολή στον αριθμό των ημερών καύσωνα, ο οποίος είναι επταπλάσιος μετά το 1995, γεγονός που σχετίζεται με την αυξημένη διάρκεια των επεισοδίων. Για παράδειγμα, αν και κατά τη δεκαετία 2006-2015 σημειώθηκαν περισσότερα επεισόδια καύσωνα σε σχέση με την πρόσφατη δεκαετία 2016-2025, ο συνολικός αριθμός ημερών καύσωνα κατά την τελευταία δεκαετία ήταν πολύ μεγαλύτερος λόγω της μεγαλύτερης διάρκειας των επεισοδίων. Αυτή η “εμμονή”, όπως αποκαλούμε την παρατεταμένη διάρκεια των επεισοδίων, αναδεικνύεται πλέον σε ένα από τα κυριότερα και πιο επικίνδυνα χαρακτηριστικά των καυσώνων των τελευταίων ετών», προσθέτει.

Είναι χαρακτηριστικό ότι οι περισσότεροι καύσωνες του παρελθόντος – σε ποσοστό μεγαλύτερο του 65% – είχαν διάρκεια μόλις τριών ή τεσσάρων ημερών, αν και υπήρχαν μεμονωμένα επεισόδια μεγαλύτερης διάρκειας, όπως ο καύσωνας του 1945.

Πρωτοφανής σε διάρκεια και σφοδρότητα υπήρξε και ο φονικός καύσωνας του Ιουλίου του 1987 στην Αθήνα, όταν η θερμοκρασία παρέμεινε πάνω από τους 40 βαθμούς Κελσίου επί οκτώ συνεχόμενες ημέρες, οδηγώντας σε μεγάλες απώλειες ανθρώπινων ζωών και αφήνοντας βαθύ αποτύπωμα στη συλλογική μνήμη της χώρας.

Οταν τα θερμόμετρα χτύπησαν κόκκινο

Παρ’ όλα αυτά, οι καύσωνες των τελευταίων ετών εμφανίζουν πολύ μεγαλύτερη εμμονή. «Οι καύσωνες των τελευταίων ετών παρουσιάζουν παρατεταμένη διάρκεια που ξεπερνά ακόμη και τις δέκα ημέρες, με χαρακτηριστικά παραδείγματα τους καύσωνες του 2021 και του 2023. Πρωτοφανής ήταν η διάρκεια του καύσωνα του 2024, όταν η θερμοκρασία παρέμεινε μεγαλύτερη των 37 βαθμών Κελσίου για 17 συνεχόμενες ημέρες – από τις 8 έως τις 24 Ιουλίου -, γεγονός που αποτελεί απόλυτο ρεκόρ εμμονής καύσωνα», λέει η δρ Δ. Φουντά.

Μεγάλη διάρκεια, δηλαδή οκτώ ημερών, είχε και ο καύσωνας του 2025, από τις 21 έως τις 28 Ιουλίου, με θερμοκρασίες που ξεπέρασαν τους 40 βαθμούς Κελσίου.

Τα παραπάνω προκύπτουν από την ανάλυση του ιστορικού κλιματικού αρχείου του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών, το οποίο περιλαμβάνει αδιάλειπτες καθημερινές μετρήσεις θερμοκρασίας στην περιοχή της Αθήνας από τον 19ο αιώνα έως σήμερα. Πρόκειται για ένα από τα παλαιότερα και σημαντικότερα κλιματικά αρχεία της Νοτιοανατολικής Ευρώπης, που προσφέρει πολύτιμες πληροφορίες για την εξέλιξη των ακραίων καιρικών φαινομένων στην περιοχή μας. Τα στοιχεία δείχνουν ότι οι καύσωνες δεν έλειπαν στο παρελθόν, ήταν όμως πιο σπάνιοι, ενώ δεν ήταν ασυνήθιστο να μεσολαβούν αρκετά χρόνια χωρίς κανένα επεισόδιο καύσωνα.

Μία ακόμη αλλαγή στα χαρακτηριστικά των καυσώνων, που προβληματίζει ιδιαίτερα τους επιστήμονες, αφορά την ολοένα και πιο συχνή πρόωρη εμφάνισή τους. Ενας σφοδρός αλλά σύντομος καύσωνας είχε πλήξει την Ελλάδα τον Ιούνιο του 1916, με τον υδράργυρο στην Αθήνα να εκτοξεύεται στους 43 βαθμούς Κελσίου. Η τιμή αυτή παρέμεινε το απόλυτο ρεκόρ υψηλότερης θερμοκρασίας στην Αθήνα για περίπου έναν αιώνα, μέχρι να καταρριφθεί κατά τη διάρκεια του καύσωνα που έπληξε τα Βαλκάνια το 2007, όταν η θερμοκρασία στον ιστορικό σταθμό του ΕΑΑ στο Θησείο έφτασε τους 44,8 βαθμούς Κελσίου.

Παρ’ όλα αυτά, ο καύσωνας του 1916 αποτελούσε εξαίρεση. «Η συντριπτική πλειονότητα των επεισοδίων καύσωνα καταγράφεται κατά τους μήνες Ιούλιο και Αύγουστο. Με εξαίρεση την περίπτωση του 1916, δεν παρατηρούνται καύσωνες τον Ιούνιο στο παρελθόν», εξηγεί η Δήμητρα Φουντά.

Αυτή η εικόνα έχει πλέον ανατραπεί. «Μετά τον εξαιρετικά ισχυρό και πρώιμο καύσωνα του Ιουνίου του 2007, τα επεισόδια ακραίας ζέστης μέσα στον πρώτο μήνα του καλοκαιριού επαναλαμβάνονται ολοένα συχνότερα, όπως συνέβη το 2010, το 2016, το 2017, το 2021 αλλά και το 2025, με τις θερμοκρασίες να ξεπερνούν σε αρκετές περιπτώσεις τους 40 βαθμούς Κελσίου. Η αύξηση της διάρκειας των καυσώνων αλλά και η πρόωρη εμφάνισή τους συνιστούν μια νέα, επείγουσα συνθήκη που απαιτεί άμεση αντιμετώπιση, καθώς συνδέεται με πολύ σοβαρές συνέπειες για την ανθρώπινη υγεία και τα οικοσυστήματα», καταλήγει η ερευνήτρια.

Σημαντικά λιγότερες οι δροσερές νύχτες

Ιδιαίτερα ανησυχητικό είναι επίσης το γεγονός ότι στους καύσωνες των τελευταίων ετών η θερμοκρασία δεν υποχωρεί σημαντικά κατά τη διάρκεια της νύχτας. «Ο καύσωνας του 1987 είχε πολύ υψηλές θερμοκρασίες για οκτώ συνεχόμενες ημέρες, όμως τις νυχτερινές ώρες η θερμοκρασία υποχωρούσε αισθητά. Αυτό δεν συμβαίνει στα επεισόδια των τελευταίων ετών, όπου η θερμοκρασία διατηρείται σε υψηλά επίπεδα ακόμα και τις νυχτερινές ώρες, γεγονός που εμποδίζει τον ανθρώπινο οργανισμό να ανακάμψει από τη θερμική καταπόνηση της ημέρας», σημειώνει η Δήμητρα Φουντά.

Σύμφωνα με μελέτη για τις «Διαδοχικές ώρες θερμικής καταπόνησης στην Αθήνα με βάση τον Παγκόσμιο Θερμικό Κλιματικό Δείκτη (Universal Thermal Climate Index, UTCI) από το 1960 έως το 2024», που παρουσίασαν η Δήμητρα Φουντά και ο δρ Γιώργος Καταβούτας στο 17ο Διεθνές Συνέδριο Μετεωρολογίας, Κλιματολογίας και Φυσικής της Ατμόσφαιρας (COMECAP 2025) στην Κύπρο, ο αριθμός των θερινών νυχτών που δεν διακόπτονται από ώρες θερμικής καταπόνησης έχει πλέον μειωθεί δραματικά. Τη δεκαετία του 1960 καταγράφονταν έως και 65 νύχτες χωρίς θερμική καταπόνηση, ενώ μετά το 2020 υπάρχουν καλοκαίρια με μόλις 15 πραγματικά «άνετες» καλοκαιρινές νύχτες.

Η αλλαγή στα χαρακτηριστικά των καυσώνων δεν αφορά μόνο την Ελλάδα. Η αύξηση της συχνότητας αλλά και της έντασης των καυσώνων καταγράφεται πλέον στα περισσότερα σημεία του πλανήτη. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το ακραίο κύμα ζέστης που πλήττει τις τελευταίες ημέρες τη Δυτική Ευρώπη, μια περιοχή η οποία είναι σε μεγάλο βαθμό απροετοίμαστη για τόσο έντονα επεισόδια ακραίας ζέστης. Η εξέλιξη αυτή εντείνει ακόμη περισσότερο την ανησυχία των επιστημόνων για το κατά πόσο ο πλανήτης θα παραμείνει βιώσιμος τις επόμενες δεκαετίες, αν δεν υπάρξουν δραστικές παρεμβάσεις για τον περιορισμό της κλιματικής αλλαγής.