Υπάρχει φως στο τούνελ για τον καρκίνο;

Για δεκαετίες, η μάχη κατά του καρκίνου βασιζόταν κυρίως σε τρεις μεγάλους πυλώνες, δηλαδή τη χειρουργική επέμβαση, τη χημειοθεραπεία και την ακτινοθεραπεία. Γνωστό είναι όμως πως οι συγκεκριμένες θεραπείες που εξακολουθούν να σώζουν ζωές, συχνά συνοδεύονται από βαριές παρενέργειες και δεν είναι πάντα αρκετές, ειδικά όταν η νόσος διαγιγνώσκεται αργά ή έχει ήδη εξαπλωθεί.

Τα τελευταία χρόνια, όμως, σύμφωνα με τις μελέτες που δημοσιεύονται κάτι έχει αρχίσει να αλλάζει.

Η επιστήμη δεν βλέπει πλέον τον καρκίνο ως μία ενιαία ασθένεια, αλλά ως πολλές διαφορετικές νόσους, με διαφορετική δράση, διαφορετικές μεταλλάξεις και διαφορετική συμπεριφορά από ασθενή σε ασθενή. Αυτή η αλλαγή στον τρόπο σκέψης έχει ανοίξει τον δρόμο για θεραπείες πιο στοχευμένες, πιο εξατομικευμένες και σε ορισμένες περιπτώσεις θεαματικά αποτελεσματικές.

Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν ο καρκίνος «νικήθηκε». Η απάντηση σε αυτό θα ήταν υπερβολική και παραπλανητική. Το πραγματικό ερώτημα που προσπάθησε να απαντήσει και να διερευνήσει το Creta24 είναι αν υπάρχει πλέον περισσότερο φως στο τούνελ. Η απάντηση στο ερώτημα συνάδει πολύ με τη λειτουργία των εν λόγω θεραπειών, όσο κι αν φαίνεται περίεργο. Δηλαδή είναι πιο εξατομικευμένη.

Η ανοσοθεραπεία αλλάζει τους κανόνες

Είναι γνωστό πως από τις σημαντικότερες εξελίξεις στην ογκολογία είναι η ανοσοθεραπεία, η οποία δεν επιτίθεται απευθείας στον όγκο, όπως κάνει η χημειοθεραπεία, αλλά προσπαθεί να βοηθήσει το ίδιο το ανοσοποιητικό σύστημα να αναγνωρίσει και να καταστρέψει τα καρκινικά κύτταρα.   Σε κάποιους ασθενείς τα αποτελέσματα με ανοσοθεραπεία είναι εντυπωσιακά. Σε μικρές μελέτες σε ασθενείς με συγκεκριμένο γενετικό προφίλ όγκου, φάρμακα όπως το dostarlimab οδήγησαν σε πλήρη εξαφάνιση όγκων, χωρίς χειρουργείο, χημειοθεραπεία ή ακτινοβολία.
Να σημειωθεί πως τα παραπάνω δεν σημαίνουν οτι η ανοσοθεραπεία λειτουργεί σε όλους. Αντιθέτως, ένα από τα μεγάλα προβλήματα είναι ότι μεγάλο ποσοστό ασθενών δεν ανταποκρίνεται. Οι ειδικοί εκτιμούν ότι, γενικά, μόνο ένα μέρος των ασθενών ωφελείται ουσιαστικά. Επιπλέον, επειδή η ανοσοθεραπεία ενεργοποιεί το ανοσοποιητικό, μπορεί να προκαλέσει παρενέργειες, από εξανθήματα και διάρροια έως φλεγμονές σε όργανα.

Τα mRNA εμβόλια δεν είναι μόνο για λοιμώξεις

Κι ενώ η  πανδημία έκανε γνωστή στο ευρύ κοινό την τεχνολογία mRNA, σήμερα, η ίδια τεχνολογία δοκιμάζεται και στη θεραπεία καρκίνου.
Και σε αυτή την περίπτωση τα αντικαρκινικά mRNA εμβόλια λειτουργούν με έναν εξατομικευμένο τρόπο. Οι επιστήμονες αναλύουν τον όγκο του ασθενούς, εντοπίζουν τις μεταλλάξεις που τον κάνουν μοναδικό και στη συνέχεια δημιουργούν ένα εμβόλιο που εκπαιδεύει το ανοσοποιητικό να αναγνωρίζει αυτά τα χαρακτηριστικά. Αρα το σώμα παίρνει οδηγίες για το πώς να ξεχωρίζει τον συγκεκριμένο καρκίνο από τα υγιή κύτταρα.

Τα πιο προχωρημένα δεδομένα αφορούν το μελάνωμα, όπου ο συνδυασμός ενός εξατομικευμένου mRNA εμβολίου με ανοσοθεραπεία έχει δείξει ότι μπορεί να κρατήσει τη νόσο μακριά για χρόνια σε ορισμένους ασθενείς. Παράλληλα, η τεχνολογία δοκιμάζεται σε καρκίνους όπως του πνεύμονα, του νεφρού, της ουροδόχου κύστης, του παγκρέατος και του εγκεφάλου.

Τι γίνεται με τον «δύσκολο» καρκίνο του παγκρέατος; 

Αν όμως υπάρχει ένας καρκίνος στον οποίο ακόμη και λίγοι μήνες επιβίωσης θεωρούνται σημαντική πρόοδος, αυτός είναι ο καρκίνος του παγκρέατος. Συχνά διαγιγνώσκεται αργά, όταν έχει ήδη εξαπλωθεί και για χρόνια οι διαθέσιμες θεραπείες πρόσφεραν περιορισμένο όφελος. Γι’ αυτό και τα νέα δεδομένα για πειραματικά φάρμακα όπως το daraxonrasib και το elraglusib προκάλεσαν τόσο μεγάλο ενδιαφέρον και αξίζει μία αναλυτική αναφορά σε αυτά τα δύο. Το daraxonrasib είναι ένα χάπι που στοχεύει μεταλλάξεις στην οικογένεια των γονιδίων RAS, οι οποίες παίζουν κεντρικό ρόλο στην ανάπτυξη πολλών παγκρεατικών όγκων. Σε προχωρημένη κλινική δοκιμή, ασθενείς που έλαβαν το φάρμακο έζησαν κατά μέσο όρο 13,2 μήνες, σε σύγκριση με 6,7 μήνες για όσους έλαβαν τη συνήθη χημειοθεραπεία.
Το elraglusib ακολουθεί διαφορετική στρατηγική. Δεν στοχεύει μόνο τον ίδιο τον όγκο, αλλά και το περιβάλλον γύρω από αυτόν, το οποίο στον καρκίνο του παγκρέατος συχνά λειτουργεί σαν τείχος που εμποδίζει τα φάρμακα και τα ανοσοκύτταρα να δράσουν αποτελεσματικά. Σε μελέτη φάσης 2, το φάρμακο έδειξε βελτίωση στην επιβίωση, αν και χρειάζονται μεγαλύτερες δοκιμές για να φανεί αν το αποτέλεσμα θα επιβεβαιωθεί.

Τα νέα «ζωντανά φάρμακα»

Μία ακόμη εντυπωσιακή κατηγορία θεραπειών είναι οι κυτταρικές θεραπείες, με πιο γνωστές τις CAR-T. Σε αυτή την περίπτωση, οι γιατροί παίρνουν Τ κύτταρα από το αίμα του ασθενούς, τα τροποποιούν στο εργαστήριο ώστε να αναγνωρίζουν καλύτερα τα καρκινικά κύτταρα και στη συνέχεια τα επιστρέφουν στο σώμα. Γι’ αυτό συχνά περιγράφονται ως «ζωντανά φάρμακα».
Οι CAR-T θεραπείες έχουν ήδη αλλάξει τη θεραπεία ορισμένων αιματολογικών καρκίνων, όπως κάποιες λευχαιμίες και λεμφώματα. Το μεγάλο ερώτημα είναι αν μπορούν να λειτουργήσουν εξίσου καλά και σε άλλους καρκίνους, όπως αυτός των ωοθηκών, το πάγκρεας, ο πνεύμονας ή το έντερο. Μέχρι σήμερα πάντως αυτό αποδεικνύεται δύσκολο.

Γιατί δεν πετυχαίνουν όλες οι θεραπείες; 

Όπως προαναφέραμε, ένα από τα μεγαλύτερα αινίγματα της σύγχρονης ογκολογίας είναι γιατί ορισμένες θεραπείες και ιδιαίτερα οι ανοσοθεραπείες, ενώ αρχικά φαίνεται να λειτουργούν, στη συνέχεια χάνουν την αποτελεσματικότητά τους.  Πρόσφατη έρευνα από το Πανεπιστήμιο του Μόντρεαλ εντόπισε έναν πιθανό μηχανισμό πίσω από αυτό το φαινόμενο. Οι επιστήμονες ανακάλυψαν ότι ένα μόριο με την ονομασία SLAMF6 λειτουργεί σαν ένα εσωτερικό «φρένο» του ανοσοποιητικού συστήματος, οδηγώντας σταδιακά σε εξάντληση τα Τ- λεμφοκύτταρα που επιτίθενται στα καρκινικά κύτταρα. Αν και τα ευρήματα έχουν μέχρι στιγμής επιβεβαιωθεί μόνο σε εργαστηριακά μοντέλα και πειραματόζωα, οι ερευνητές εκτιμούν ότι η αναστολή αυτού του μηχανισμού θα μπορούσε στο μέλλον να βοηθήσει ασθενείς των οποίων οι υπάρχουσες ανοσοθεραπείες έχουν πάψει να αποδίδουν.

Τελικά, υπάρχει φως στο τούνελ;

Από τα παραπάνω είναι σαφές πως υπάρχει, αλλά δεν είναι το ίδιο φωτεινό για όλους τους ασθενείς και όλους τους καρκίνους. Σε κάποιες μορφές της νόσου, όπως ορισμένοι αιματολογικοί καρκίνοι, το μελάνωμα ή όγκοι με συγκεκριμένο γενετικό προφίλ, η πρόοδος είναι ήδη εντυπωσιακή. Σε άλλες, όπως ο καρκίνος του παγκρέατος ή το γλοιοβλάστωμα, ακόμη και μικρά βήματα θεωρούνται πολύτιμα, γιατί η αφετηρία είναι πολύ πιο δύσκολη.

Σε κάθε περίπτωση είναι σαφές πως η ογκολογία αλλάζει κατεύθυνση. Η θεραπεία δεν βασίζεται πλέον μόνο στο πού βρίσκεται ο καρκίνος, αλλά στο ποια είναι η βιολογία του. Ετσι δύο ασθενείς με τον ίδιο τύπο καρκίνου μπορεί να χρειάζονται εντελώς διαφορετική αντιμετώπιση, επειδή οι όγκοι τους έχουν διαφορετικές μεταλλάξεις, διαφορετική σχέση με το ανοσοποιητικό και διαφορετική πιθανότητα ανταπόκρισης. Το μεγάλο στοίχημα πάντως φαίνεται να είναι η ιατρική και φαρμακευτική κοινότητα να  μπορέσει να μετατρέψει τον καρκίνο από μία συχνά τυφλή μάχη σε μία ολοένα πιο στοχευμένη αναμέτρηση. Κι αυτό από μόνο του είναι μία αρχή!

Πηγές: New York Times, Reuters, TIME, BBC Future, American Association for Cancer Research (AACR), Nature Medicine, Nature, Memorial Sloan Kettering Cancer Center, University of Pennsylvania Abramson Cancer Center, University of Florida, Dana-Farber Cancer Institute, National Cancer Institute (NCI), BioNTech, Moderna, Merck, Roche/Genentech, Revolution Medicines, Actuate Therapeutics, Verismo Therapeutics, University of Montreal, Montreal Clinical Research Institute (IRCM).