Τεχνητή νοημοσύνη και οι νέοι όροι διεξαγωγής του δημόσιου διαλόγου: οι συνταγματικές προκλήσεις της εποχής μας

Η συνταγματική αναθεώρηση αποτελεί ίσως την πιο απαιτητική μορφή πολιτικής ευθύνης που μπορεί να αναλάβει ένα Κοινοβούλιο. Και αυτό γιατί, σε αντίθεση με την κοινή νομοθέτηση, δεν καλείται να δώσει απαντήσεις στα προβλήματα της επικαιρότητας ούτε να αποτυπώσει στο συνταγματικό κείμενο τις προτεραιότητες μιας συγκεκριμένης πολιτικής συγκυρίας. Καλείται να διαμορφώσει κανόνες και θεσμούς που θα εξακολουθούν να λειτουργούν όταν αυτή η συγκυρία θα έχει παρέλθει.

Η ευθύνη του αναθεωρητικού νομοθέτη είναι να διασφαλίσει ότι οι θεμελιώδεις εγγυήσεις του πολιτεύματός μας θα παραμείνουν ουσιαστικές και αποτελεσματικές απέναντι στις προκλήσεις του μέλλοντος. Το ερώτημα που πρέπει να τίθεται είναι αν οι μεταβολές που προτείνονται συμβάλλουν ώστε το Σύνταγμά μας να εξακολουθήσει να επιτελεί αποτελεσματικά την αποστολή του: να προστατεύει την ελευθερία του ανθρώπου, να θωρακίζει το κράτος δικαίου, να διασφαλίζει τη δημοκρατική νομιμοποίηση και να ενισχύει την εμπιστοσύνη των πολιτών στους θεσμούς.

Ανάμεσα στα ζητήματα που εξετάζονται στο πλαίσιο της τρέχουσας συνταγματικής αναθεώρησης, δύο ξεχωρίζουν για τον τρόπο με τον οποίο αντανακλούν τις μεταβολές της εποχής μας: η αξιοποίηση και οι συνέπειες της τεχνητής νοημοσύνης και οι νέοι όροι υπό τους οποίους διαμορφώνεται σήμερα η ενημέρωση και ο δημόσιος διάλογος.

Το πραγματικό ερώτημα ως προς την τεχνητή νοημοσύνη δεν είναι πώς θα ρυθμίσουμε μία νέα τεχνολογία. Είναι πώς το Σύνταγμα θα ανταποκριθεί στην ανάδυση μιας νέας μορφής εξουσίας: Τα συστήματα αλγοριθμικής επεξεργασίας σήμερα επηρεάζουν την πρόσβαση στην πληροφορία, τη διαμόρφωση της κοινής γνώμης, την αγορά εργασίας, την παροχή υπηρεσιών και τη λειτουργία της δημόσιας διοίκησης.

Το επίδικο δεν είναι πλέον μόνο η προστασία της ιδιωτικής ζωής ή των προσωπικών δεδομένων. Το πραγματικό διακύβευμα είναι η προστασία της πληροφοριακής αυτονομίας του ατόμου: η δυνατότητα του πολίτη να γνωρίζει ότι υπόκειται σε αλγοριθμική επεξεργασία, να ενημερώνεται γι’ αυτήν, να έχει πρόσβαση στις πληροφορίες που τον αφορούν, να αμφισβητεί τα αποτελέσματά της και να διατηρεί ουσιαστικό έλεγχο επί διαδικασιών που επηρεάζουν τη νομική ή πραγματική του κατάσταση.

Υπό αυτή την έννοια, η τεχνητή νοημοσύνη εισάγει μια νέα μορφή ισχύος: την αλγοριθμική εξουσία. Από συνταγματική σκοπιά, το κρίσιμο ερώτημα είναι πώς θα οριοθετήσουμε την άσκηση αυτής της εξουσίας, διασφαλίζοντας τη λογοδοσία και προστατεύοντας τον πολίτη. Δεν πρόκειται για τεχνολογική λεπτομέρεια. Πρόκειται για μια νέα συνταγματική πρόκληση, η οποία απαιτεί από τον συνταγματικό νομοθέτη να κατοχυρώσει αρχές που θα παραμείνουν σταθερές, ακόμη και όταν οι τεχνολογίες μεταβάλλονται.

Υπάρχει όμως και μία δεύτερη πρόκληση.

Για πολλές δεκαετίες, η ελευθερία της έκφρασης γινόταν αντιληπτή πρωτίστως ως ελευθερία απέναντι στο κράτος. Σήμερα, όμως, το ερώτημα είναι πιο σύνθετο. Τι σημαίνει ελευθερία της έκφρασης όταν η πρόσβαση στον δημόσιο διάλογο, η κυκλοφορία της πληροφορίας και, σε μεγάλο βαθμό, η ίδια η διαμόρφωση της δημόσιας ατζέντας οργανώνονται από ιδιωτικούς δρώντες;

Καταρχάς, η ανεξαρτησία της ενημέρωσης και η δημοσιογραφική ελευθερία μπορεί να απειλούνται όχι μόνο από την κρατική παρέμβαση αλλά και από ιδιωτικές εξαρτήσεις, οικονομικές πιέσεις και σχέσεις ισχύος που αναπτύσσονται στο εσωτερικό των ίδιων των μέσων ενημέρωσης.

Επιπλέον, το ερώτημα δεν είναι πλέον μόνο αν κάποιος μπορεί να μιλήσει ελεύθερα. Το ερώτημα είναι και αν μπορεί να ακουστεί. Η δημοκρατία δεν εξαντλείται στο δικαίωμα να μιλάς. Προϋποθέτει και τη δυνατότητα να ενημερώνεσαι, να εκτίθεσαι σε διαφορετικές απόψεις και να σχηματίζεις ελεύθερα πολιτική κρίση.

Επομένως, η πρόκληση της εποχής μας δεν είναι πλέον μόνο να προστατεύσουμε τον ομιλητή από το κράτος. Είναι να διασφαλίσουμε ότι η δημόσια συζήτηση θα παραμείνει ανοιχτή, πλουραλιστική και ανεξάρτητη σε ένα περιβάλλον όπου η πληροφοριακή ισχύς συγκεντρώνεται ολοένα και περισσότερο σε ιδιωτικά κέντρα επιρροής.

Έχουμε, λοιπόν, μπροστά μας δύο νέες μορφές ισχύος: την αλγοριθμική ισχύ που αναδύεται μέσα από την τεχνητή νοημοσύνη και την πληροφοριακή ισχύ που απορρέει από τη δυνατότητα διαμόρφωσης των όρων του δημόσιου διαλόγου. Είναι οι εξουσίες της δικής μας γενιάς. Και η ευθύνη μας είναι να διασφαλίσουμε ότι, όσο κι αν μεταβάλλονται οι μορφές ισχύος, δεν θα μεταβάλλεται η θεμελιώδης συνταγματική αρχή ότι καμία εξουσία δεν μπορεί να ασκείται χωρίς όρια, χωρίς λογοδοσία και χωρίς σεβασμό στην ανθρώπινη ελευθερία.