Ποιος φταίει για την επιστροφή της νικοτίνης στις σχολικές αυλές;

Περισσότεροι από τρεις στους τέσσερις Έλληνες μαθητές θεωρούν ότι το ηλεκτρονικό τσιγάρο είναι εύκολο να βρεθεί. Και δεν είναι μόνο αυτό.

Σύμφωνα με στοιχεία της Ελληνικής Καρδιολογικής Εταιρίας, το 77% των μαθητών στην Ελλάδα δηλώνει ότι μπορεί να προμηθευτεί ηλεκτρονικό τσιγάρο «αρκετά» ή «πολύ» εύκολα, τη στιγμή που ο ευρωπαϊκός μέσος όρος βρίσκεται στο 60%.

Εκτός από τα παραπάνω στοιχεία που είναι αμείλικτα, η Ελλάδα δεν καταγράφει απλώς υψηλά ποσοστά χρήσης ηλεκτρονικού τσιγάρου, αλλά τη μεγαλύτερη αύξηση χρήσης ηλεκτρονικού τσιγάρου μεταξύ των εφήβων στην Ευρώπη την τελευταία πενταετία.

Πώς όμως επιτράπηκε στους νέους να έχουν τόσο εύκολη πρόσβαση σε προϊόντα νικοτίνης, τα οποία σε τίποτα δεν θυμίζουν το παραδοσιακό τσιγάρο, αλλά περισσότερο παραπέμπουν σε gadget. Το ”Μαύρο Κουτί” του CRETA24 αναζήτησε όλες τις πρόσθετες έρευνες και μίλησε με ειδικούς σε μία προσπάθεια καταγραφής και ερμηνείας της ανεξέλεγκτης χρήσης.

Νικοτίνη από τα 13 

Ακόμη πιο ανησυχητικό είναι το γεγονός ότι η πρώτη επαφή με τη νικοτίνη γίνεται πλέον σε ολοένα μικρότερες ηλικίες. Το 17% των Ελλήνων μαθητών δηλώνει ότι είχε δοκιμάσει ηλεκτρονικό τσιγάρο μέχρι την ηλικία των 13 ετών, ενώ περίπου το 5% είχε ήδη ξεκινήσει καθημερινή χρήση στην ίδια ηλικία. Πρόκειται για ποσοστό σχεδόν διπλάσιο από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο, που ανέρχεται στο 2,9%.

Τα στοιχεία αυτά αποτυπώνουν μια αλλαγή που συντελείται τα τελευταία χρόνια στις συνήθειες των νέων, καθώς φαίνεται πως το κάπνισμα δεν μειώθηκε, αλλά άλλαξε μορφή μέσω νέων συσκευών, γεύσεων και τρόπων προώθησης.  Άλλωστε και το προφίλ του νεαρού χρήστη καπνικών έχει αλλάξει. Πολλοί έφηβοι δεν ξεκινούν πλέον από το συμβατικό τσιγάρο αλλά από το ηλεκτρονικό. Άλλοι χρησιμοποιούν παράλληλα περισσότερα από ένα προϊόντα νικοτίνης, συνδυάζοντας άτμισμα, θερμαινόμενο καπνό ή φακελάκια νικοτίνης.

Κενά σε νομοθεσία και εποπτεία

Οι επιστήμονες αποδίδουν την εξάπλωση του ατμίσματος σε έναν συνδυασμό παραγόντων. Μιλώντας στο Creta24, η Δρ Σταματούλα Τσικρικά, πρόεδρος της Ομάδας Προαγωγής Υγείας και Διακοπής Καπνίσματος της Ευρωπαϊκής Πνευμονολογικής Εταιρείας, επισημαίνει ότι οι βιομηχανίες αξιοποιούν γεύσεις που θυμίζουν καραμέλες και γλυκά, έντονα χρώματα και hi-tech σχέδια, ενώ συχνά χρησιμοποιούν δημοφιλείς influencers για να προωθήσουν τα προϊόντα ως στοιχείο τρόπου ζωής.

Ο João Breda, επικεφαλής του Γραφείου του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας στην Ελλάδα, είχε αναφέρει σε παλαιότερες δηλώσεις του ότι οι περισσότερες αντικαπνιστικές πολιτικές σχεδιάστηκαν με στόχο το παραδοσιακό τσιγάρο. Τα νέα προϊόντα νικοτίνης εμφανίστηκαν αργότερα και αξιοποίησαν κενά στη νομοθεσία και στην εποπτεία.
Ταυτόχρονα, τα προϊόντα αυτά διαθέτουν χαρακτηριστικά που τα καθιστούν ιδιαίτερα ελκυστικά στους ανηλίκους. Κυκλοφορούν σε χιλιάδες διαφορετικές γεύσεις, από φρούτα και γλυκά μέχρι αναψυκτικά και επιδόρπια. Οι συσκευές έχουν έντονα χρώματα και σχεδιασμό που θυμίζει τεχνολογικά αξεσουάρ περισσότερο παρά προϊόντα καπνού.

Ο ρόλος των social media

Την ίδια ώρα, το TikTok, το Instagram και άλλες πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης έχουν αναδειχθεί σε βασικό πεδίο επιρροής των νέων. Πρόσφατη βρετανική μελέτη έδειξε ότι οι έφηβοι είναι πολύ πιθανότερο να συναντήσουν στα κοινωνικά δίκτυα περιεχόμενο που παρουσιάζει το άτμισμα ως φυσιολογική ή διασκεδαστική δραστηριότητα παρά ενημέρωση για τους κινδύνους του. Σε αρκετές περιπτώσεις μάλιστα τα προϊόντα εμφανίζονται με αισθητική που παραπέμπει σε γλυκίσματα ή καλλυντικά.

Τι κάνει η νικοτίνη στον εγκέφαλο των εφήβων

Το γεγονός ότι το ηλεκτρονικό τσιγάρο δεν περιέχει καπνό δεν σημαίνει ότι είναι ακίνδυνο. Οι ειδικοί σημειώνουν πως η χρήση προϊόντων νικοτίνης σε νεαρή ηλικία συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο εξάρτησης, επιδράσεις στην ανάπτυξη του εγκεφάλου, διαταραχές συγκέντρωσης και μνήμης. Οι έφηβοι είναι ιδιαίτερα ευάλωτοι στη δράση της νικοτίνης, καθώς ο εγκέφαλός τους εξακολουθεί να αναπτύσσεται. Η πρώιμη έκθεση μπορεί να οδηγήσει σε ισχυρότερη εξάρτηση και δυσκολότερη διακοπή αργότερα στη ζωή.

Είναι το ηλεκτρονικό τσιγάρο πιο ασφαλές;

Η αντίληψη ότι το άτμισμα αποτελεί μια ακίνδυνη συνήθεια αποτελεί ίσως έναν από τους σημαντικότερους λόγους εξάπλωσής του. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας τονίζει ότι τα ηλεκτρονικά τσιγάρα περιέχουν νικοτίνη και εκθέτουν τον χρήστη σε πλήθος χημικών ουσιών. Το αερόλυμά τους περιλαμβάνει μεταξύ άλλων βαρέα μέταλλα, αλδεΰδες και άλλες ενώσεις που σχετίζονται με βλάβες στο αναπνευστικό και στο καρδιαγγειακό σύστημα.

Παράλληλα, νεότερες μελέτες συνδέουν το άτμισμα με αυξημένο κίνδυνο άσθματος, βρογχίτιδας, πνευμονίας και προβλημάτων ψυχικής υγείας, ενώ επιστημονική ανασκόπηση δεκάδων μελετών κατέληξε ότι οι νέοι που ατμίζουν έχουν περίπου τριπλάσια πιθανότητα να ξεκινήσουν αργότερα το συμβατικό κάπνισμα.

Τι άλλαξε με το νέο νομοσχέδιο 

Η αύξηση της χρήσης προϊόντων νικοτίνης από ανηλίκους οδήγησε την Πολιτεία στην υιοθέτηση νέων περιορισμών με στόχο να δυσκολέψει την πρόσβαση των παιδιών στα προϊόντα αυτά. Oρισμένες παρεμβάσεις ήταν η ανάπτυξη ψηφιακών συστημάτων επαλήθευσης ηλικίας για αγορές καπνικών προϊόντων, ώστε όποιος ανήλικος πηγαίνει σε κατάστημα για προμήθεια καπνικών προϊόντων ή αλκοόλ να του ζητείται η πιστοποίηση της ηλικίας του.

Ειδικότερα στο νέο πλαίσιο για τα θερμαινόμενα προϊόντα καπνού που πέρασε τον Απρίλιο στη Βουλή, εισάγονται ειδικές ρυθμίσεις για τα προϊόντα νικοτίνης και τα θερμαινόμενα προϊόντα χωρίς καπνό. Με το νομοσχέδιο απαγορεύεται η δωρεάν διανομή τους, ενώ καθίσταται υποχρεωτική η ανάρτηση σήμανσης στα σημεία πώλησης σχετικά με την απαγόρευση πώλησης σε ανηλίκους.

Επιπλέον, τίθενται τεχνικοί περιορισμοί, στη μέγιστη περιεκτικότητα 16 mg νικοτίνης ανά σακουλάκι, αλλά και στην ασφάλεια της συσκευασίας. Οι παραβάσεις επισύρουν πρόστιμα έως 30.000 ευρώ και ενδεχόμενο κλείσιμο των επιχειρήσεων σε περίπτωση επανάληψης.

Σε κάθε περίπτωση είναι σαφές πως η αποτελεσματικότητα των μέτρων θα κριθεί από την εφαρμογή τους. Το βασικό συμπέρασμα είναι ότι η αντιμετώπιση του φαινομένου δεν μπορεί να περιοριστεί σε απαγορεύσεις. Απαιτείται συνδυασμός ελέγχων, ενημέρωσης, εκπαίδευσης και παρουσία των μηνυμάτων δημόσιας υγείας εκεί συναναστρέφονται οι νέοι.

Πηγές: ESPAD 2024 (European School Survey Project on Alcohol and Other Drugs), Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (WHO Europe), Ελληνική Καρδιολογική Εταιρεία, Ελληνική Πνευμονολογική Εταιρεία, Ευρωπαϊκή Πνευμονολογική Εταιρεία (European Respiratory Society), European Union Drugs Agency (EUDA), University of East Anglia – Addiction, BMC Public Health, ΕΟΔΥ.