Η νηστεία της Μεγάλης Σαρακοστής είναι η πιο γνωστή και η πιο διαδεδομένη περίοδος νηστείας στην Ορθόδοξη Εκκλησία. Καθιερώθηκε ήδη από τον 4ο αιώνα και λειτουργεί ως προετοιμασία για το Πάσχα. Για πολλούς πιστούς είναι μια σταθερή πνευματική άσκηση, για άλλους ένα διάστημα επιστροφής σε πιο απλή διατροφή, και για αρκετούς μια επιλογή που τηρούν πιο αυστηρά μόνο μέσα στη Μεγάλη Εβδομάδα.
Η βιβλική εικόνα που συχνά συνδέεται με αυτή την περίοδο είναι η σαρανταήμερη νηστεία του Ιησού στην έρημο, όπως αποδίδεται στο κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο. Αυτό το μοτίβο της εγκράτειας, της δοκιμασίας και της προετοιμασίας επανέρχεται στη χριστιανική παράδοση ως μία δοκιμασία σχετικά με την εσωτερική μας πειθαρχία.
Τι σημαίνει πρακτικά η νηστεία των 48 ημερών
Στη Μεγάλη Σαρακοστή η διατροφή αλλάζει κυρίως ως προς τα τρόφιμα ζωικής προέλευσης. Η βασική ιδέα είναι η αποχή από κρέας, γαλακτοκομικά και αυγά σε όλη τη διάρκεια, με επιπλέον περιορισμούς σε ορισμένες ημέρες ως προς το ψάρι, το λάδι και το κρασί, ανάλογα με την εκκλησιαστική τάξη και την παράδοση που ακολουθεί κάθε κοινότητα. Οι διαβαθμίσεις της νηστείας ξεχωρίζουν τις πιο ελαστικές ημέρες από τις αλάδωτες καθώς και από τις ημέρες ξηροφαγίας.
Για την Εκκλησία δεν είναι δίαιτα, είναι τρόπος ζωής
Η νηστεία περιγράφεται από τους πατέρες του Χριστιανισμού ως μέσο κάθαρσης και ελευθερίας, αρκεί να γίνεται χωρίς εξαναγκασμό. Αναφέρεται επίσης ότι, στην πράξη, σχεδόν οι μισές ημέρες του έτους έχουν κάποια μορφή νηστείας, κάτι που δείχνει πως στην ορθόδοξη καθημερινότητα η εγκράτεια είναι περιοδική, όχι μόνιμη άρνηση. Στο ίδιο πνεύμα παρουσιάζονται και οι πιο αυστηρές ασκητικές μορφές, όπως η ξηροφαγία, που συνδέονται με μοναχικές παραδόσεις και με την επιδίωξη αδιάλειπτης προσευχής. Αυτό δεν λειτουργεί ως πρότυπο για όλους, αλλά δείχνειπόσο διαφορετικά μπορεί να νοηθεί η νηστεία ως πρακτική.
Τι δείχνει η επιστήμη για το σώμα όταν νηστεύουμε
Τα τελευταία χρόνια, η νηστεία της Ορθόδοξης παράδοσης έχει μελετηθεί και ως διατροφικό μοτίβο. Ο Κωνσταντίνος Γιαγκίνης, καθηγητής στο Τμήμα Επιστήμης Τροφίμων και Διατροφής του Πανεπιστημίου Αιγαίου, ξεχωρίζει την πνευματική διάσταση από τη διατροφική και εξηγεί ότι το συγκεκριμένο μοτίβο μοιάζει σε πολλά σημεία με μια περιοδική φυτοφαγία με χαρακτηριστικά μεσογειακής διατροφής. Με βάση κλινικές μελέτες που έχουν γίνει για τη χριστιανική ορθόδοξη νηστεία, περιγράφει σε συνέντευξη του ότι παρατηρούνται ευνοϊκές αλλαγές στη γλυκόζη και στα λιπίδια του αίματος, καθώς και στο σωματικό βάρος, με αποτέλεσμα χαμηλότερο καρδιομεταβολικό κίνδυνο. Για την αρτηριακή πίεση αναφέρεται ότι υπάρχουν ενδείξεις βελτίωσης, αλλά όχι πάντα ισχυρές αποδείξεις σε όλες τις μελέτες.
Επισημαίνει επίσης ότι δεν έχουν αναφερθεί γενικευμένοι κίνδυνοι για υγιή άτομα που νηστεύουν, πέρα από μεμονωμένες περιπτώσεις μικρότερων επιπέδων σε ορισμένα μικροθρεπτικά συστατικά. Η βασική σύσταση είναι ότι άνθρωποι με σοβαρές ελλείψεις ή ιδιαίτερες ανάγκες χρειάζονται καθοδήγηση από ειδικό.
Τι αλλάζει στο μενού και στους δείκτες
Σε άρθρο με πιο αναλυτική ερευνητική σύνοψη, ο διαιτολόγος Γιώργος Μίλεσης, σε κείμενό του στο προσωπικό του ιστολόγιο, περιγράφει τη σαρακοστιανή νηστεία ως συνδυασμό φυτοφαγικής επιλογής και διατροφικού περιορισμού, κυρίως ως προς την πρωτεΐνη και τα ζωικά λιπαρά. Στο ίδιο κείμενο συνοψίζονται ευρήματα που συχνά καταγράφονται στις μελέτες: αυξάνεται η πρόσληψη φυτικών ινών, μειώνονται τα κορεσμένα και τα τρανς λιπαρά, ενώ σε αρκετές περιπτώσεις παρατηρείται μείωση ολικής χοληστερόλης και LDL χοληστερόλης και ήπια μείωση του δείκτη μάζας σώματος.
Το κρίσιμο σημείο που τονίζεται είναι ότι η συνολική ενέργεια, δηλαδή οι θερμίδες της ημέρας, δεν μειώνονται πάντα. Πολλοί άνθρωποι, ειδικά όταν πιέζονται από το αίσθημα στέρησης, καταλήγουν να τρώνε περισσότερο ψωμί, ζυμαρικά, αρτοσκευάσματα και τηγανητά νηστίσιμα. Άρα η νηστεία μπορεί να γίνει πιο ισορροπημένη, αλλά μπορεί και να γίνει θερμιδικά βαριά, ανάλογα με τις επιλογές.
Τι γίνεται χωρίς κρέας;
Η συζήτηση για την αποχή από το κρέας έχει και ένα ευρύτερο υπόβαθρο. Η Αντιγόνη Δήμα, ερευνήτρια Λειτουργικής Γονιδιωματικής Ανθρώπου στο Ινστιτούτο Βιοκαινοτομίας του Ερευνητικού Κέντρου Βιοϊατρικών Επιστημών Αλέξανδρος Φλέμινγκ, εξηγεί σε συνέντευξή της στην Καθημερινή ότι η κατανάλωση κρέατος είχε καθοριστικό ρόλο στην εξέλιξη του ανθρώπινου είδους, επειδή έδωσε πρόσβαση σε πιο πυκνή ενέργεια, ικανή να υποστηρίξει μεγαλύτερο εγκέφαλο. Την ίδια στιγμή, τονίζει ότι τα σύγχρονα δεδομένα συνδέουν την υψηλή κατανάλωση, ιδιαίτερα κόκκινου και επεξεργασμένου κρέατος, με αυξημένους κινδύνους για χρόνιες παθήσεις.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε αποχή είναι από μόνη της λύση. Σημαίνει ότι η περιοδική μείωση ζωικών τροφίμων μπορεί να είναι μια ευκαιρία επαναφοράς σε πιο φυτικές επιλογές, ειδικά όταν γίνεται με σωστό σχεδιασμό.
Υπάρχει όντως αποτοξίνωση;
Ο όρος αποτοξίνωση συχνά χρησιμοποιείται με τρόπο που μπερδεύει. Ο Κωνσταντίνος Γιαγκίνης περιγράφει την έννοια πιο προσγειωμένα, ως απομάκρυνση για ένα διάστημα από την υπερβολή ζωικών λιπαρών και κορεσμένων λιπαρών οξέων, κάτι που μπορεί να ωφελήσει τους δείκτες υγείας. Ταυτόχρονα υπογραμμίζει ότι τα ζωικά τρόφιμα έχουν θρεπτικά συστατικά που δεν είναι πάντα εύκολο να καλυφθούν χωρίς προσοχή, όπως η βιταμίνη Β12, ο πιο βιοδιαθέσιμος σίδηρος, το ασβέστιο και η βιταμίνη D. Άρα η ασφαλής νηστεία δεν είναι μόνο τι κόβω, αλλά και τι βάζω σωστά στη θέση του.
Οι πιθανές ελλείψεις στη νηστεία της Σαρακοστής
Σε άλλο κείμενο η διαιτολόγος διατροφολόγος Αλεξάνδρα Τσαπάλου εξηγεί ότι η ορθόδοξη νηστεία είναι κυρίως αποχή από ζωικά τρόφιμα, άρα το σημείο προσοχής είναι να καλυφθούν ορισμένα θρεπτικά συστατικά με επιλογές και συνδυασμούς. Τα σημεία που συνήθως χρειάζονται φροντίδα είναι η βιταμίνη Β12, το ασβέστιο, ο σίδηρος, τα ωμέγα 3 και η επάρκεια πρωτεΐνης συνολικά.
Στη σαρακοστιανή πράξη αυτό μεταφράζεται σε πιο συχνή παρουσία οσπρίων, ταχινιού, ξηρών καρπών, δημητριακών ολικής, λαχανικών, και όπου επιτρέπεται θαλασσινών. Και, κυρίως, σε σωστή ποσότητα, γιατί το πιο συνηθισμένο λάθος είναι να αντικαθίστανται τα ζωικά με μεγάλες ποσότητες ψωμιού και ζυμαρικών χωρίς ισορροπία.
Το πιο πρακτικό συμπέρασμα για τη Μεγάλη Σαρακοστή
Η νηστεία της Μεγάλης Σαρακοστής, ως 48ήμερη αλλαγή διατροφής, μπορεί να λειτουργήσει σαν ένα ήπιο διάστημα επαναφοράς σε πιο φυτικές επιλογές, με πιθανά οφέλη σε βάρος, γλυκόζη και λιπίδια, ειδικά όταν δεν μετατρέπεται σε υπερκατανάλωση νηστίσιμων θερμιδικών τροφών. Ταυτόχρονα, για να είναι πραγματικά ωφέλιμη, χρειάζεται προσοχή στην πρωτεΐνη, στο ασβέστιο, στον σίδηρο και στη βιταμίνη Β12. Στο πνευματικό επίπεδο, ο πυρήνας της παραμένει αυτός που περιγράφεται στην παράδοση: μια άσκηση εγκράτειας που δεν έχει νόημα ως τιμωρία, αλλά ως συνειδητή επιλογή.
Πηγές: onmed.gr, Γαστρονόμος, healthpath.gr, milessis.gr,athenslab, wikipedia, ekklisiaonline, Καθημερινή
