Για δεκαετίες, η ιδέα της τετραήμερης εργασίας αντιμετωπιζόταν ως μια σχεδόν ουτοπική συζήτηση για τις πιο ανεπτυγμένες οικονομίες της Ευρώπης. Μάλιστα σε πολλούς απο εμάς δεν είχε περάσει καν ως σοβαρή σκέψη, παρά μόνο ως αστείο ειδικά μετά απο την ξεκούραση των τριημέρων. Σήμερα, όμως, φαίνεται πως η συζήτηση επιστρέφει δυναμικά στο προσκήνιο, όχι μόνο λόγω της κόπωσης που αφήνει πίσω του το σύγχρονο μοντέλο εργασίας, αλλά και εξαιτίας της τεχνητής νοημοσύνης, η οποία αλλάζει ριζικά τον τρόπο με τον οποίο παράγεται η εργασία.
Στην Ελλάδα την αρχή έκανε η πρόταση του ΠΑΣΟΚ το οποίο πρότεινε την στροφή της Ελλάδας προς το συγκεκριμένο μοντέλο εργασίας. Μπορεί όμως μια χώρα με χαμηλή παραγωγικότητα και οικονομία βασισμένη κυρίως στις μικρομεσαίες επιχειρήσεις να περάσει σε ένα μοντέλο λιγότερων ωρών εργασίας χωρίς μείωση αποδοχών;
Με πιο απλά λόγια είναι το εργασιακό δίκαιο τέτοιο ωστε να προσαρμοστεί σε αυτό το μοντέλο; Το Creta24 έκανε μια εξονυχιστική έρευνα σε Ελλάδα και Ευρώπη για το μοντέλο της τετραήμερης εργασίας και παραθέτει όλα τα επιχειρήματα που συντελούν στο ναι ή όχι προς την τετραήμερη εργασία.
Τετραήμερη εργασία, στην πράξη
Η συζήτηση για την τετραήμερη εργασία συχνά προκαλεί σύγχυση, καθώς δεν υπάρχει ένα ενιαίο μοντέλο εφαρμογής. Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι εργαζόμενοι εξακολουθούν να εργάζονται συνολικά 40 ώρες την εβδομάδα, απλώς συμπιέζοντας το ωράριό τους σε τέσσερις ημέρες των δέκα ωρών.
Σε άλλες περιπτώσεις, όμως, το μοντέλο προβλέπει πραγματική μείωση του χρόνου εργασίας χωρίς μείωση αποδοχών.
Το πιο γνωστό διεθνώς μοντέλο είναι το λεγόμενο «100-80-100»: 100% μισθός, 80% χρόνος εργασίας και στόχος για 100% παραγωγικότητα. Η λογική του βασίζεται στην ιδέα ότι η καλύτερη οργάνωση της εργασίας, η αξιοποίηση της τεχνολογίας και η μείωση της γραφειοκρατίας μπορούν να επιτρέψουν στις επιχειρήσεις να διατηρήσουν ή ακόμη και να αυξήσουν την παραγωγικότητά τους, παρότι οι εργαζόμενοι εργάζονται λιγότερες ώρες.
Στην Ελλάδα, ωστόσο, το ισχύον νομοθετικό πλαίσιο δεν προβλέπει πλήρη απασχόληση κάτω από τις 40 ώρες εβδομαδιαίως. Αρα δεν προβλέπεται τετραήμερη εργασία με 8ωρο ανά ημέρα.
Πολιτική σύγκρουση για την τετραήμερη εργασία
Έτσι η δημόσια συζήτηση άνοιξε με την πρόταση του προέδρου του ΠΑΣΟΚ Νίκου Ανδρουλάκη για κίνητρα προς επιχειρήσεις που θα μπορούσαν να εφαρμόσουν πιλοτικά μοντέλα εργασίας 32 ή 35 ωρών την εβδομάδα χωρίς μείωση αποδοχών.
Ο πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ υποστήριξε ότι το σημερινό μοντέλο «φθηνής και εξαντλητικής εργασίας» εγκλωβίζει την ελληνική οικονομία σε χαμηλή παραγωγικότητα, χαμηλούς μισθούς και περιορισμένη καινοτομία. Συνέδεσε μάλιστα την τετραήμερη εργασία με την ανάγκη αξιοποίησης της τεχνητής νοημοσύνης, των νέων τεχνολογιών και της αναβάθμισης των δεξιοτήτων των εργαζομένων.
Στον αντίποδα, η κυβέρνηση απέρριψε την πρόταση ως «επικίνδυνη», «ανεφάρμοστη» και «ατεκμηρίωτη». Η υπουργός Εργασίας Νίκη Κεραμέως υποστήριξε ότι μια υποχρεωτική μείωση των ωρών εργασίας χωρίς μείωση μισθών θα αύξανε δραματικά το εργατικό κόστος για τις επιχειρήσεις, ειδικά τις μικρομεσαίες που αποτελούν τη συντριπτική πλειονότητα της ελληνικής οικονομίας.
Η ίδια έφερε ως παράδειγμα μια μικρή επιχείρηση λιανικής, όπως ένα μανάβικο, που θα χρειαζόταν επιπλέον προσωπικό για να καλύψει τις ημέρες λειτουργίας, χωρίς αντίστοιχη αύξηση εσόδων. Σύμφωνα με την κυβέρνηση, αυτό θα μπορούσε να οδηγήσει ακόμη και σε λουκέτα ή απολύσεις.
Ως ανταπάντηση πάντως το ΠΑΣΟΚ κατηγόρησε την κυβέρνηση ότι επιλέγει συνειδητά ένα μοντέλο χαμηλής παραγωγικότητας και υπερκόπωσης, υπενθυμίζοντας ότι οι Έλληνες εργάζονται τις περισσότερες ώρες στην Ευρωπαϊκή Ένωση, αλλά παραμένουν από τους χαμηλότερα αμειβόμενους Ευρωπαίους.
Πρωτιά της Ελλάδας στις εργατοώρες
Ως προς το τελευταίο το ΠΑΣΟΚ δεν είχε άδικο. Σύμφωνα με τα τελευταία στοιχεία της Eurostat, οι Έλληνες εργάζονται κατά μέσο όρο σχεδόν 40 ώρες την εβδομάδα, περισσότερο από κάθε άλλο λαό της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Παρ’ όλα αυτά, η παραγωγικότητα της ελληνικής οικονομίας παραμένει περίπου στο 56% του ευρωπαϊκού μέσου όρου.
Αυτή ακριβώς η αντίφαση βρίσκεται στον πυρήνα της συζήτησης. Οι υποστηρικτές της τετραήμερης εργασίας υποστηρίζουν ότι η Ελλάδα έχει εγκλωβιστεί σε ένα μοντέλο που μετρά την εργασία με ώρες παρουσίας και όχι με αποτέλεσμα. Αντίθετα, οι επικριτές θεωρούν ότι μια οικονομία με τόσο χαμηλή παραγωγικότητα δεν μπορεί να αντέξει μικρότερο χρόνο εργασίας χωρίς σοβαρές επιπτώσεις στην ανταγωνιστικότητα.
Επίσης μην ξεχνάμε πως η συζήτηση συνδέεται πλέον άμεσα και με το δημογραφικό πρόβλημα. Πολλές έρευνες δείχνουν ότι τα εξαντλητικά ωράρια λειτουργούν αποτρεπτικά για τη δημιουργία οικογένειας, ενώ επιβαρύνουν την ψυχική και σωματική υγεία των εργαζομένων.
Τι συμβαίνει στον υπόλοιπο κόσμο
Παρά τις αντιδράσεις, η τετραήμερη εργασία δοκιμάζεται ήδη σε πολλές χώρες. Η Ισλανδία για παράδειγμα θεωρείται το πιο επιτυχημένο παράδειγμα. Μεταξύ 2015 και 2019 πραγματοποίησε μία από τις μεγαλύτερες πιλοτικές εφαρμογές παγκοσμίως, μειώνοντας τον εβδομαδιαίο χρόνο εργασίας από 40 σε 35 ή 36 ώρες χωρίς μείωση μισθών. Οι έρευνες έδειξαν μείωση του άγχους και του burnout, βελτίωση της ισορροπίας προσωπικής και επαγγελματικής ζωής και σταθερή παραγωγικότητα.
Επίσης στο Ηνωμένο Βασίλειο, περισσότερες από 60 εταιρείες συμμετείχαν στο μεγαλύτερο διεθνές πιλοτικό πρόγραμμα τετραήμερης εργασίας. Το 92% των επιχειρήσεων που συμμετείχαν αποφάσισαν να διατηρήσουν το νέο μοντέλο και μετά τη λήξη του πειράματος, καταγράφοντας χαμηλότερα επίπεδα άγχους, μειωμένες αναρρωτικές άδειες και σταθερά ή αυξημένα έσοδα.
Η Γερμανία εφαρμόζει πιλοτικό πρόγραμμα με 45 εταιρείες, ενώ η Πορτογαλία, η Ισπανία και η Σκωτία δοκιμάζουν αντίστοιχα σχήματα. Στο Βέλγιο, από το 2022, οι εργαζόμενοι έχουν δικαίωμα να ζητήσουν τετραήμερη εργασία, χωρίς όμως μείωση των συνολικών ωρών.
Ακόμη και η Ολλανδία έχει εξελιχθεί σε ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα «σύντομης εργασιακής εβδομάδας». Οι Ολλανδοί εργάζονται κατά μέσο όρο περίπου 32 ώρες την εβδομάδα, διατηρώντας παράλληλα ένα από τα υψηλότερα επίπεδα ΑΕΠ ανά κάτοικο στην Ευρώπη.
Ας μην ξεχνάμε πως η Ελλάδα κινείται στην αντίθετη κατεύθυνση. Τα τελευταία χρόνια προχώρησε στη διεύρυνση της δυνατότητας εξαήμερης εργασίας και αύξησης του ημερήσιου χρόνου απασχόλησης σε ορισμένους κλάδους, με την κυβέρνηση να υποστηρίζει ότι η οικονομία χρειάζεται μεγαλύτερη ευελιξία.
Τα υπέρ της τετραήμερης εργασίας
Τι καλό έχει η τετραήμερα εργασία, λοιπόν; Οι υποστηρικτές της επικαλούνται κυρίως τη βελτίωση της ποιότητας ζωής.
Πιλοτικά προγράμματα σε πολλές χώρες έχουν δείξει μείωση του burnout, λιγότερο άγχος, καλύτερο ύπνο και υψηλότερη εργασιακή ικανοποίηση. Μελέτη που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Nature Human Behaviour κατέγραψε βελτίωση της ψυχικής και σωματικής υγείας εργαζομένων σε έξι χώρες έπειτα από εφαρμογή μειωμένου εβδομαδιαίου χρόνου εργασίας.
Παράλληλα, έρευνες συνδέουν τις πολλές ώρες εργασίας ακόμη και με αυξημένα ποσοστά παχυσαρκίας, καθώς η έλλειψη χρόνου οδηγεί σε χειρότερη διατροφή, μειωμένη άσκηση και υψηλότερα επίπεδα στρες.
Οι επιχειρήσεις που εφάρμοσαν επιτυχημένα μοντέλα τετραήμερης εργασίας αναφέρουν επίσης μικρότερη αποχώρηση προσωπικού, λιγότερες αναρρωτικές άδειες και μεγαλύτερη ευκολία στην προσέλκυση ταλέντων.
Υπάρχει επίσης η περιβαλλοντική διάσταση, καθώς λιγότερες ημέρες μετακίνησης συνεπάγονται χαμηλότερη κατανάλωση ενέργειας και μικρότερο περιβαλλοντικό αποτύπωμα.
Τα κατά και οι μεγάλες επιφυλάξεις
Οπως σε κάθε μεγάλο εργασιακό σχήμα υπάρχουν και τα κατά. Το βασικό επιχείρημα των επικριτών είναι το κόστος. Σε οικονομίες χαμηλής παραγωγικότητας ή σε κλάδους που απαιτούν φυσική παρουσία, η μείωση του χρόνου εργασίας χωρίς μείωση αποδοχών μπορεί να αυξήσει δραματικά τις δαπάνες για τις επιχειρήσεις.
Επιπλέον, πολλοί ειδικοί επισημαίνουν ότι το μοντέλο λειτουργεί κυρίως σε επαγγέλματα γραφείου και λιγότερο σε τομείς όπως η εστίαση, ο τουρισμός, η βιομηχανία, οι μεταφορές ή το λιανεμπόριο.
Υπάρχουν πάντως και «φωνές» που προειδοποιούν για τον κίνδυνο δημιουργίας εργαζομένων «δύο ταχυτήτων», δηλαδή εκείνων που θα μπορούν να εργάζονται λιγότερο χάρη στην τεχνολογία και εκείνων που θα συνεχίσουν να εργάζονται εξαντλητικά ωράρια.
Τι πρέπει να αλλάξει για να εφαρμοστεί
Με τα υπέρ και κατά, σχεδόν όλες οι διεθνείς μελέτες συμφωνούν ότι η τετραήμερη εργασία δεν μπορεί να εφαρμοστεί αυτόματα και καθολικά. Αυτό που απαιτείται είναι βαθύς τεχνολογικός εκσυγχρονισμός, επενδύσεις στην ψηφιοποίηση, καλύτερη οργάνωση της εργασίας, περιορισμός της γραφειοκρατίας και αλλαγή κουλτούρας. Ας μην ξεχνάμε επίσης πως η αξιολόγηση του εργαζομένου με βάση τις ώρες παρουσίας και όχι το αποτέλεσμα, παραμένει βαθιά ριζωμένη σε πολλές χώρες, ιδιαίτερα στην Ελλάδα. Απαιτείται επίσης νέο ρυθμιστικό πλαίσιο. Στην Ελλάδα, για παράδειγμα, δεν υπάρχει ακόμη νομική πρόβλεψη που να επιτρέπει πλήρη απασχόληση κάτω από τις 40 ώρες εβδομαδιαίως.
Παράλληλα, οι ειδικοί τονίζουν ότι η επιτυχία του μοντέλου εξαρτάται από την ύπαρξη κοινωνικής συναίνεσης ανάμεσα σε κράτος, εργοδότες και εργαζόμενους. Με άλλα λόγια η συζήτηση για την τετραήμερη εργασία δεν αφορά πλέον μόνο το ωράριο, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο οι σύγχρονες κοινωνίες αντιλαμβάνονται την εργασία, την παραγωγικότητα και τελικά τον ίδιο τον χρόνο.
Πάντως μόνο και το γεγονός πως για πρώτη φορά μετά από έναν αιώνα, η μεγάλη κοινωνική διεκδίκηση ίσως να μην αφορά μόνο τον μισθό, αλλά και τον χρόνο ζωής, ίσως να δείχνει πως σιγά σιγά φεύγουμε από την μετά-βιομηχανική εποχή και εισερχόμαστε σε μία νέα εποχή, αυτή της τεχνητής νοημοσύνης.
Πηγές: Eurostat, OECD, World Economic Forum, 4 Day Week Global, University of Cambridge, University of Oxford, Boston College, MIT, Nature Human Behaviour, Guardian, Euronews, BBC, EUobserver, Gazeta Wyborcza, Protagon, reader.gr,
