Τελευταίο «αντίο» στη Μαργαρίτα Παπανδρέου -Συγκίνησαν γιοι και εγγόνια στους επικήδειους

Το τελευταίο «αντίο» στη Μαργαρίτα Παπανδρέου είπαν σήμερα η οικογένειά της, φίλοι, αλλά και ο πολιτικός κόσμος.

Η πολιτική κηδεία της πραγματοποιήθηκε στο Α’ Νεκροταφείο.

Την κυβέρνηση εκπροσώπησε στην κηδεία ο υπουργός Εσωτερικών, Θόδωρος Λιβάνιος.

Η Μαργαρίτα Παπανδρέου απεβίωσε την παρασμένη Παρασκευή, 18 Σεπτεμβρίου, σε ηλικία 103 ετών. Υπήρξε συγγραφέας, ακτιβίστρια και συνδέθηκε με το ελληνικό γυναικείο κίνημα.

Ο αποχαιρετισμός του Γιώργου Παπανδρέου

Στον αποχαιρετισμό του στην μητέρα του, ο Γιώργος Παπανδρέου είπε για την μητέρα του πως μπορεί να μην ήταν Ελληνίδα, όμως «έγινε, αγάπησε βαθιά την Ελλάδα, την υπηρέτησε και αγωνίστηκε γι’ αυτήν».

Ο επικήδειος:

«Καλημέρα σε όλες και όλους.

Εκ μέρους όλης της οικογένειάς μας, σας ευχαριστώ θερμά που είστε σήμερα εδώ.

Η μάνα μας, η Μαργαρίτα, δεν γεννήθηκε Ελληνίδα. Έγινε Ελληνίδα. Αγάπησε βαθιά την Ελλάδα, την υπηρέτησε και αγωνίστηκε γι’ αυτήν.

Πάνω απ’ όλα, συνδέθηκε με τις Ελληνίδες, που την υιοθέτησαν, την αγκάλιασαν και στάθηκαν δίπλα της στους κοινούς αγώνες για την ισότητα, την αξιοπρέπεια, την απελευθέρωση και την ειρήνη.

Αν μας παρακολουθεί σήμερα, είμαι βέβαιος πως χαμογελά. Για τη συγκινητική συμπαράσταση προς την οικογένειά μας και για τα τόσα μηνύματα αγάπης και σεβασμού προς την ίδια και τους αγώνες της.

Μηνύματα από την Ελλάδα και από όλον τον κόσμο, ιδιαίτερα από τις γυναίκες στην Κύπρο, την Τουρκία και τη Μέση Ανατολή, με τις οποίες πορεύτηκε για την ειρήνη.

Σε αυτή τη λιτή τελετή, όπως η ίδια θα ήθελε, θα ακούσουμε δύο λόγια από μέλη της οικογενειας μας και από ανθρώπους αγωνίστηκαν μαζί της.

Θα ήθελα να καλέσω πρώτα, εκ μέρους του ΠΑΣΟΚ, την Άννα Διαμαντοπούλου και στη συνέχεια τη στενή της φίλη και συνοδοιπόρο, Φωτεινή Σιανού.

Σας ευχαριστώ που είστε μαζί μας για να αποχαιρετήσουμε τη Μαργαρίτα μας».

Ο συγκινητικός επικήδειος του Νίκου Παπανδρέου με προσωπικές ιστορίες

Ιδιαίτερα συγκινητικός ήταν ο αποχαιρετισμός του Νίκου Παπανδρέου, ο οποίος στον επικήδειό του έκανε αναφορά σε προσωπικές στιγμές με τη μητέρα του.

Ο επικήδειος του Νίκου Παπανδρέου:

«Μαργαρίτα μου, έτσι σε έλεγα από μικρός, πόσα δεν περάσαμε μαζί…
Το βράδυ της χούντας, θυμάμαι πώς κυνήγησες το στρατιωτικό φορτηγό στο οποίο είχαν βάλει τον Ανδρέα. Ξυπόλυτη, χωρίς την αίσθηση ότι πατούσες σπασμένα γυαλιά.

Ήσουν σίγουρη ότι τον πήγαιναν για εκτέλεση.

Τότε σου έπιασα το χέρι. Ήμουν μόλις δέκα, και σου είπα μην το κυνηγάς, θα ζήσει. Ηρέμησες και γυρίσαμε σπίτι. Περιέργως, μου εκμυστηρεύτηκες πολλά χρόνια αργότερα, ότι με είχες πιστέψει. Μάλλον από τότε ξεκίνησε η ιδιαίτερη σχέση που είχαμε, μητέρας και γιου.

Σε ακολουθούσε μια άσβεστη νεότητα που ξεκινούσε από το μυαλό σου και κατέληγε στην καρδιά σου.

Πόσες φορές δεν ερχόμασταν όλοι μας για πολιτικές και προσωπικές συμβουλές; Ήσουν μια γαλήνη στη φουρτούνα.

Δεν στο έχω πει ποτέ, αλλά τώρα πρέπει: Μια προσωπική κουβέντα σου με επηρέασε βαθιά. Ήταν αρχές της δεκαετίας του 2000. Με βρήκες στον καναπέ, αμίλητο και κατσουφιασμένο. Με ταλαιπωρούσε ένας επίπονος χωρισμός.

«Στην επόμενή σου σχέση», μου είπες, «να το κλείσεις το μαγαζί. Να μην υπάρξει μεθεπόμενη. Ο κάθε χωρισμός πονάει, βασανίζει, δημιουργεί ενοχές. Ο χωρισμός παίρνει κι ένα κομμάτι από την ψυχή σου.
Πόσα κομμάτια θα κόψεις ακόμη;

Αν συνεχίσεις έτσι, δεν θα σου μείνει τίποτα.

Σοφή κουβέντα.

Η επόμενη σχέση οδήγησε στον γάμο μου με την Αλεξία. Η νύφη που σε αγκάλιασε σφιχτά – άλλωστε γνώριζες το ιδιαίτερό της φως από τότε που ήταν μικρό κορίτσι.

Έσμιξαν έτσι δύο κουλτούρες: η θερμή Ελληνίδα με το μπρίο και τη φασαρία και η κάπως αποστασιοποιημένη Αμερικανίδα με το χιούμορ και τη σοφία. Τελειώνω.

Λίγα χρόνια μετά τον θάνατο του Ανδρέα, είχαμε καθίσει στο σαλόνι στο Καστρί. Είχες βάλει κάντρι μουσική. Και συγκεκριμένα, την Ντόλι Πάρτον που ήταν αγαπημένη σου.

Όταν έφευγα, γύρισα στιγμιαία να δω πώς ήσουν, εκεί που σε άφηνα.

Και ξαφνιάστηκα.

Είχες σηκωθεί και χόρευες.

Μόνη σου.

Ίσως έτσι πολεμούσες όλα όσα σε βασάνιζαν.

Ίσως φανταζόσουν ότι χόρευες ακόμη με τον Ανδρέα, που τον είχες ερωτευτεί στη μακρινή Αμερική, την πρώτη φορά που χορέψατε μαζί, στα τέλη της μυθικής δεκαετίας του 1940.

Αύριο θα σε σκορπίσουμε στην αγαπημένη σου θάλασσα του Αιγαίου. Ο τελευταίος σου χορός – τα κύματα.

Goodbye, dear Margaret.
Rest in peace»

Ο αποχαιρετισμός της εγγονής, Μαργαρίτας Παπανδρέου

Η κόρη του Γ. Παπανδρέου, που πήρε το όνομα της γιαγιάς της, Μαργαρίτας, είπε κι αυτή το δικό της «αντίο» μιλώντας για τον χαρακτήρα που γνώρισε.

«Αγαπημένη μου γιαγιά, our yiayia,

Για τον κόσμο ήσουν η Μαργαρίτα Παπανδρέου, μια δυνατή γυναίκα που αγωνίστηκε για την ειρήνη μεταξύ των λαών και για τα δικαιώματα των γυναικών. Ένας αγώνας που παραμένει σήμερα επίκαιρος όσο ποτέ. Εκείνη που μου έλεγε πως εμείς οι γυναίκες πρέπει να αλληλοστηριζόμαστε, να μη σαμποτάρουμε η μία την άλλη.

Για μένα ήσουν η γιαγιά μου, δυναμική και ευαίσθητη
Με ρωτούσες για τη δουλειά μου και αν είμαι ευτυχισμένη. Δεν ήσουν η κλασική γιαγιά. Ήσουν μια γιαγιά που μας παρακινούσε να αμφισβητούμε, να αναρωτιόμαστε, να σκεφτόμαστε, να εξελισσόμαστε. Και πάνω απ’ όλα, να χορεύουμε.

Η αγαπημένη σου γιορτή ήταν η Ημέρα των Ευχαριστιών.

Χαιρόσουν να μας έχεις όλους μαζί. Θυμάμαι τα μεγάλα τραπέζια, που κρατούσαν ώρες, με συζητήσεις για την πολιτική και τις κοινωνικές αδικίες, αλλά και με χιούμορ και γέλια. Και στο τέλος, χορός.

Αγαπούσες τη θάλασσα όσο τίποτα. Ελπίζω εκεί που πας να κολυμπάς, να την αγναντεύεις, να διαβάζεις και να γράφεις. Να ακούς τους αγαπημένους σου Elvis και Frank Sinatra, αλλά και την Billie Holiday – μια γυναίκα που, μέσα από τη φωνή της, τολμούσε να ακουστεί σε έναν κόσμο που συχνά ήθελε τις γυναίκες σιωπηλές. Κι εγώ θα ακούω το “I’ll Be Seeing You” και θα σε θυμάμαι. Σαν μια υπόσχεση πως θα σε ξαναβρίσκω σε όσα αγαπούσες.
Σ’ αγαπώ».

Κωστής Κατσανέβας: «Η γιαγιά μου ήταν ένα λουλούδι που δεν έχασε ποτέ τα πέταλά του»

Ο Κωστής Κατσανέβας, εγγονός της Μαργαρίτας Παπανδρέου, ανέφερε στον επικήδειό του:

«Θέλω να σας περιγράψω πώς είναι να μοιράζεσαι μια τόσο προσωπική στιγμή με όλη την Ελλάδα.

Βρίσκεσαι σε επαγγελματική συνάντηση, φοράς το κουστούμι σου. Περιμένεις ένα τηλεφώνημα που ελπίζεις να μην έρθει ποτέ.

Μέχρι στιγμής όλα κυλάνε κανονικά. Χτυπάει το τηλέφωνο και βυθίζεται η καρδιά σου, σαν να σε χτύπησε βράχος ολόκληρος στο στέρνο. Το σηκώνεις και είναι η μητέρα σου. Δεν μπορεί να μιλήσει.

Την ακούς μόνο να κλαίει, και καταλαβαίνεις. Της λες ψιθυριστά «σ’ αγαπώ». Ως εδώ, όλα είναι όπως θα τα ζούσε ο καθένας. Έτσι είναι η ζωή, χάνουμε τους ανθρώπους μας. Ξέρεις όμως ότι σε λίγα λεπτά θα χτυπήσουν και τα δικά τους τηλέφωνα, με μια παρόμοια ειδοποίηση. Και πράγματι, πριν προλάβεις να καθαρίσεις το μυαλό σου για να πεις δύο κενά λόγια, χτυπάνε τα κινητά γύρω σου.

Η δική τους εμπειρία όμως είναι αρκετά διαφορετική. Δεν σηκώνουν το τηλέφωνο για να ακούσουν τη λατρεμένη τους μητέρα να κλαίει. Δεν ζαλίζονται από τον χαμό δικού τους ανθρώπου.

Πήρατε όλοι την ίδια ειδοποίηση, μοιραστήκατε την ίδια πληροφορία, για το ίδιο πρόσωπο ουσιαστικά ταυτόχρονα… αλλά σε εκείνο το δωμάτιο εσύ πονάς. Μόλις σου δίνεται η ευκαιρία, σηκώνεσαι να φύγεις. Συλλυπητήρια. Ευχαριστώ.

Μέχρι να φτάσεις στο αυτοκίνητο σε σταματάνε πέντε φορές. Κάποιους τους γνωρίζεις άλλους όχι. Καλοπροαίρετα, θέλουν να σε συλλυπηθούν. Εσύ όμως δεν αντέχεις, σπαρταράει η καρδούλα σου να φτάσεις στον άνθρωπό σου. Εκείνες τις στιγμές δεν θέλεις να τις μοιραστείς με κανέναν, σίγουρα όχι με αγνώστους. Είναι δικές σου, είναι προσωπικές, κι όμως πρέπει να το παίξεις δυνατός γιατί όλοι ξέρουν. Είναι στιγμές που θα θυμάσαι σε όλη σου τη ζωή, και μέσα τους βρίσκονται άγνωστα πρόσωπα, ανάμεσα σε εσένα και τον αποχαιρετισμό του ανθρώπου σου.

Το κινητό χτυπάει ασταμάτητα. Ανοίγεις το ραδιόφωνο και έχει αφιέρωμα στον θανόντα, στον άνθρωπό σου. Δεν έχεις προλάβει να επεξεργαστείς τι ήταν και τι σημαίνει ο άνθρωπός σου, κι εκείνοι απαγγέλλουν με σιγουριά. Ήταν αυτό, ήταν εκείνο. Ένας λέει: «Γιατί μιλάμε για έναν άνθρωπο 103 ετών, ενώ χάνονται μικρά παιδιά;» Σκέφτεσαι, ναι, σταματήστε τότε.

Γελάς λίγο. Κλείνεις το ραδιόφωνο. Αυτή ήταν η δική μου εμπειρία εχθές. Όλη την υπόλοιπη ημέρα άκουγα ποια ήταν η Μαργαρίτα. Ναι, ήταν ακτιβίστρια και μαχήτρια για τα δικαιώματα των γυναικών. Ναι, αν δεν ήταν εκείνη η γυναίκα, θα παρέμενε πολίτης δεύτερης κατηγορίας για πολλά χρόνια ακόμα. Ήταν μεγάλη. Ήταν ψηλή. Είχε πάθος και δεν την χώραγε οποιαδήποτε δωμάτιο στο οποίο βρισκόταν.

Θα αφήσω τους πολιτικούς να σας πουν για τον συμβολισμό και την πολιτική της διάσταση. Ό,τι κ αν σας πουν, ήταν πολλά περισσότερο. Ήταν μητέρα. Ήταν άνθρωπος, σαν κι εμένα, σαν κι εσάς. Ήταν η γιαγιά μου. Η γιαγιά μου η Μαργαρίτα ήταν η διοργανώτρια και ο συνδετικός κρίκος της οικογένειας. Το σημείο αναφοράς όλων μας. Οργάνωνε τα οικογενειακά μας δείπνα λες και ήταν τοπική οργάνωση της ΕΓΕ. Καθόμασταν στο τραπέζι, έλεγε «έχω μια ανακοίνωση», σηκωνόταν και αυτοσαρκαζόταν.

Ο θείος ο Ανδρέας, το μεγαλύτερο πειραχτήρι που έχετε γνωρίσει, την πείραζε με έναν τρόπο τόσο δικό τους, τόσο αληθινό και πεθαίναμε όλοι στα γέλια.

Μιλούσαμε για την επικαιρότητα και τα πολιτικά, και είχε τέτοια κρίση. Ξέρετε, πολύς κόσμος νομίζει ότι επειδή έχει πολιτική γνώμη έχει και πολιτική κρίση. Από τη γιαγιά έμαθα ότι τα δύο διαφέρουν.

Και την ίδια κρίση την είχε για εμάς. Δεν χρειαζόταν να της πεις τίποτα. Σε κοίταζε και ήξερε ποιος ήταν ερωτευμένος, ποιος αγχωμένος, ποιος ήθελε τι… Βλέπετε, ήμασταν μια οικογένεια σε ένα τραπέζι, όπως κάθε άλλη. Κοροϊδευόμασταν, λέγαμε τα προσωπικά μας, τις σχέσεις μας, τα άγχη μας, και τσακωνόμασταν. Ήταν ό,τι πιο όμορφο, ήταν δικό μας. Σήμερα αναρωτιέμαι ποιος θα μας οργανώνει τα οικογενειακά τραπέζια.

Σε κάθε άλλο σπίτι, όταν αδειάζει αυτή η καρέκλα, το μαθαίνουν οι συγγενείς και η γειτονιά. Στο δικό μας, το έμαθε όλη η Ελλάδα, μέσα σε λίγα λεπτά, με μια ειδοποίηση στο κινητό. Αυτό σημαίνει να μοιράζεσαι τη γιαγιά σου με μια ολόκληρη χώρα. Δεν παραπονιέμαι. Τη μοιραζόμασταν μαζί σας από πάντα. Και το ότι είστε σήμερα τόσοι εδώ μας δείχνει πόσους άγγιξε. Ένα κομμάτι της όμως δεν χώρεσε ποτέ σε ειδοποίηση ούτε σε αφιέρωμα ούτε στα λεγόμενα των πολιτικών. Αυτό το κομμάτι το κρατάω για μένα. Και πάει κάπως έτσι… Τη γιαγιά μου την έλεγαν Μαργαρίτα. Είχε το όνομα ενός λουλουδιού. Ενός λουλουδιού που, στα δικά μου μάτια, δεν έχασε ποτέ τα πέταλά του. Μόνο σήμερα… φεύγοντας… μοιάζει να μας χαρίζει μερικά… Μικρές θύμησες… Μεγάλες στιγμές… Γλυκές αναμνήσεις… Χαμόγελα… Κουβέντες που μένουν… Και εκείνο το βλέμμα της… Εκείνο το βλέμμα που με κοίταζε πάντα λέγοντας περισσότερα απ’ όσα μπορούσαν οι λέξεις… Τη γιαγιά μου την έλεγαν Μαργαρίτα. Και μοιραζόμασταν μυστικά. Κάποτε, μικρός, τη ρώτησα: «Εσύ δεν έχεις δεύτερο όνομα; Όλοι έχουν».

Και μου απάντησε: «Το όνομά μου είναι Μαργαρίτα. Και το δικό σου είναι Κωστής. Και είναι αρκετό.» Τότε δεν κατάλαβα πόσα μου είχε πει. Σήμερα καταλαβαίνω. Πόση δύναμη χωράει σε ένα όνομα. Πόση αξιοπρέπεια… Πόση ελευθερία… Πόση περηφάνια… Γιαγιά μου, Μαργαρίτα! Ανάμεσα σε όλα όσα μου έμαθες, ίσως αυτό να είναι το πιο πολύτιμο: να μπορώ να στέκομαι απέναντί σου σήμερα και να λέω απλά: «Είμαι ο Κωστής». Και να είναι αρκετό. Farewell my dear Margarita…»

Διαμαντοπούλου: Αφησε το αποτύπωμά της όσον αφορά τις γυναίκες

«Η Μαργαρίτα Παπανδρέου άφησε το αποτύπωμά της στη μεγάλη αλλαγή, στη μεγαλύτερη αλλαγή που έγινε από ιδρύσεως ελληνικού κράτους όσον αφορά τις γυναίκες στην Ελλάδα. Υπήρξε η ιδρύτρια μιας λαϊκής γυναικείας οργάνωσης με 40.000 μέλη, της μεγαλύτερης στην Ευρώπη, που έφτασε σε κάθε χωριό, σε κάθε πόλη, σε κάθε γειτονιά. Επίσης, άφησε το αποτύπωμά της στο διεθνές φεμινιστικό και ειρηνιστικό κίνημα και είναι από τις γυναίκες που μνημονεύονται, από τη Σουηδία που ξεκίνησε πρώτη θεσμική φεμινιστική πολιτική ως μία από τις θεμελιώτριές της. Σήμερα την χαιρετούμε, την αποχαιρετούμε και της χρωστούμε πολλά» δήλωσε η Αννα Διαμαντοπούλου, κατά την άφιξή της στο Α’ Νεκροταφείο.

«Της χρωστάμε πάρα πολλά. Παρότι ξένη, όπως πολλοί την αποκάλεσαν, αγωνίστηκε για τις μητέρες μας, για τις γιαγιάδες μας. Αγωνίστηκε για μας, για τις γυναίκες του τόπου μας και τους έδωσε φωνή και ελευθερία» είπε η Μιλένα Αποστολάκη, ενώ η Νάντια Γιαννακοπούλου δήλωσε: «Ήταν μια γυναίκα που άφησε το δικό της στίγμα. Άφησε το δικό της στίγμα στη χώρα με τους αγώνες της για τις γυναίκες, για τα δικαιώματα των γυναικών, με την προσωπικότητά της, με την ΕΓΕ. Όλες οι γυναίκες εκείνη την εποχή, η μητέρα μου, όσες γνωρίζω, ήταν στην ΕΓΕ εμπνεόμενες από τον αγώνα της Μαργαρίτας για ισότητα των δύο φύλων. Διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση του οικογενειακού δικαίου του ΠΑΣΟΚ, το πιο προοδευτικό οικογενειακό δίκαιο το οποίο υπήρχε και το οποίο έφερε ο Ανδρέας Παπανδρέου. Της είμαστε λοιπόν ευγνώμονες. Οι γυναίκες, οι γυναίκες της Ελλάδας της είμαστε ευγνώμονες γιατί πολλά από αυτά τα οποία έχουν κατακτηθεί οφείλονται σε αυτήν, στους αγώνες της και στην έμπνευσή της»

Δείτε φωτογραφίες (Ιntime):