Υπάρχει ένα ψέμα που δεν ακούγεται δυνατά, δεν προκαλεί σκάνδαλο, δεν φαίνεται εύκολα στις σχέσεις μας με τους άλλους. Είναι το ψέμα που λέμε στον ίδιο μας τον εαυτό. Και αυτό είναι το πιο επικίνδυνο από όλα. Ο μεγάλος Ρώσος συγγραφέας Fyodor Dostoevsky έγραψε: «Το κυριότερο είναι να μη λέτε ψέματα στον ίδιο σας τον εαυτό». Δεν αναφέρεται απλώς στην ηθική αλήθεια, αλλά σε μια βαθύτερη υπαρξιακή στάση· στην εσωτερική ειλικρίνεια, στην τόλμη να αντικρίσουμε τον εαυτό μας χωρίς ωραιοποιήσεις και χωρίς δικαιολογίες.
Ο άνθρωπος μπορεί να ξεγελάσει τους άλλους. Μπορεί να παρουσιάσει μια εικόνα ευσεβή, σοβαρή, ισορροπημένη. Μπορεί να χτίσει ένα προσωπείο που να φαίνεται άψογο. Όμως όταν αρχίζει να πιστεύει ο ίδιος αυτό το προσωπείο, τότε χάνει την επαφή με την αλήθεια του. Και όταν χαθεί η αλήθεια μέσα μας, τότε αρχίζει η εσωτερική διάλυση. Διότι, όπως μας λέει ο ίδιος ο Κύριος, «Ἡ ἀλήθεια ἐλευθερώσει ὑμᾶς» (Ιω. 8,32). Δεν λέει ότι η αλήθεια θα μας επαινέσει· λέει ότι θα μας ελευθερώσει. Η αλήθεια πρώτα μας φέρνει σε σύγκρουση με τον εαυτό μας, αλλά έπειτα μας χαρίζει ειρήνη.
Τι σημαίνει όμως στην πράξη να λέω ψέματα στον εαυτό μου; Σημαίνει να δικαιολογώ διαρκώς τις πτώσεις μου. Να αποδίδω πάντοτε την ευθύνη στους άλλους. Να θεωρώ ότι εγώ είμαι πάντοτε το θύμα και ποτέ ο θύτης. Να βαφτίζω τον εγωισμό μου «ευαισθησία», τη σκληρότητά μου «ειλικρίνεια», την αδιαφορία μου «κούραση», τον θυμό μου «δικαιολογημένη αντίδραση». Σημαίνει να αποφεύγω να δω τις βαθύτερες προθέσεις της καρδιάς μου. Και όμως, η Αγία Γραφή είναι σαφής: «Ἐκ γὰρ τῆς καρδίας ἐξέρχονται διαλογισμοί πονηροί…» (Ματθ. 15,19). Το πρόβλημα δεν είναι μόνο οι πράξεις· είναι οι ρίζες τους.
Οι Πατέρες της Εκκλησίας επιμένουν ότι η αυτογνωσία είναι το θεμέλιο της πνευματικής ζωής. Ο άγιος Ισαάκ ο Σύρος διδάσκει ότι μεγαλύτερος από εκείνον που βλέπει αγγέλους είναι εκείνος που βλέπει τις αμαρτίες του, διότι η γνώση του εαυτού οδηγεί στην ταπείνωση και η ταπείνωση ανοίγει τον δρόμο στη χάρη. Ο άγιος Ιωάννης της Κλίμακος προειδοποιεί ότι η πνευματική αυταπάτη είναι χειρότερη από την ίδια την πτώση, διότι εκείνος που γνωρίζει ότι έπεσε μπορεί να μετανοήσει, ενώ εκείνος που δεν αναγνωρίζει την πτώση του μένει αθεράπευτος. Το ψέμα προς τον εαυτό μας είναι μια μορφή πνευματικής τύφλωσης· δεν βλέπουμε την πραγματική μας κατάσταση και έτσι δεν ζητούμε θεραπεία.
Συχνά ο άνθρωπος που θυμώνει διαρκώς θεωρεί ότι απλώς υπερασπίζεται το δίκιο του. Εκείνος που ζηλεύει πιστεύει ότι αγαπά πολύ. Εκείνος που κατακρίνει νομίζει ότι υπερασπίζεται την αλήθεια. Έτσι όμως η καρδιά δημιουργεί μια ψευδή εικόνα του εαυτού της. Η μεγαλύτερη τραγωδία δεν είναι ότι είμαστε αμαρτωλοί — όλοι είμαστε. Η μεγαλύτερη τραγωδία είναι να πιστεύουμε ότι δεν έχουμε ανάγκη μετάνοιας. Ο Χριστός δεν ήρθε για να καλέσει δικαίους, αλλά αμαρτωλούς σε μετάνοια (πρβλ. Μαρκ. 2,17). Μόνο όποιος αναγνωρίζει την ασθένειά του μπορεί να δεχθεί τον Ιατρό.
Ακόμη και η σύγχρονη ψυχολογία επιβεβαιώνει αυτή την πνευματική εμπειρία. Ο άνθρωπος, για να προστατεύσει το «εγώ» του, χρησιμοποιεί μηχανισμούς άμυνας, όπως την άρνηση και την προβολή. Αυτό που δεν αντέχει να δει μέσα του, το αποδίδει στον άλλον. Έτσι γεννιούνται οι συγκρούσεις, οι παρεξηγήσεις, η ψυχρότητα. Όμως η άρνηση δεν θεραπεύει· απλώς μεταθέτει τον πόνο. Και όσο καθυστερεί η αλήθεια, τόσο βαθαίνει η πληγή. Ο άνθρωπος που ζει σε εσωτερικό ψέμα δεν έχει ειρήνη. Δεν μπορεί να αγαπήσει αυθεντικά, διότι η αγάπη απαιτεί αλήθεια.
Το Μυστήριο της Εξομολόγησης είναι ο κατεξοχήν τόπος συμφιλίωσης με την αλήθεια. Εκεί ο άνθρωπος παύει να κρύβεται. Δεν εξομολογείται για να ενημερώσει τον Θεό· εξομολογείται για να σταθεί ενώπιον της αλήθειας. Όταν πει «έφταιξα», τότε ανοίγει μέσα του ένας νέος ορίζοντας. Όταν πει «πλήγωσα», τότε αρχίζει η θεραπεία. Όταν πει «φοβάμαι», τότε γεννιέται η χάρη. Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος τονίζει ότι η εξομολόγηση είναι ιατρείο και όχι δικαστήριο· δεν οδηγεί σε καταδίκη, αλλά σε ίαση. Όμως το ιατρείο προϋποθέτει ειλικρίνεια. Αν ο ασθενής αποκρύψει την πληγή, πώς θα θεραπευθεί;
Φοβόμαστε την αλήθεια διότι μας ταπεινώνει. Μας απογυμνώνει από τις ψευδαισθήσεις μας. Μας καθιστά υπεύθυνους. Όμως η ταπείνωση δεν είναι εξευτελισμός· είναι ελευθερία από το βάρος της υποκρισίας. Όσο περισσότερο προσπαθούμε να διατηρήσουμε μια τέλεια εικόνα, τόσο περισσότερο απομακρυνόμαστε από τον αληθινό μας εαυτό. Ο Θεός όμως δεν αγαπά την εικόνα μας· αγαπά την αλήθεια μας. Δεν ζητά από εμάς να Του παρουσιάσουμε έναν άψογο χαρακτήρα, αλλά μια ειλικρινή καρδιά. «Θυσία τῷ Θεῷ πνεῦμα συντετριμμένον» (Ψαλμ. 50,19).
Η πνευματική ζωή δεν αρχίζει με μεγάλα κατορθώματα, αλλά με ένα απλό και αληθινό «Κύριε, ελέησόν με». Εκείνη τη στιγμή που ο άνθρωπος παύει να λέει ψέματα στον εαυτό του, εκείνη τη στιγμή αρχίζει να βλέπει καθαρά. Και όταν βλέπει, τότε μπορεί να αλλάξει. Δεν υπάρχει μετάνοια χωρίς αλήθεια. Δεν υπάρχει ταπείνωση χωρίς αυτογνωσία. Δεν υπάρχει ειρήνη χωρίς ειλικρίνεια. Η αλήθεια είναι φως· και το φως, όταν εισέρχεται στο σκοτάδι, δεν το καταστρέφει, αλλά το διαλύει.
Ο δυσκολότερος διάλογος είναι ο διάλογος με τον εαυτό μας. Εκεί δεν υπάρχουν θεατές ούτε χειροκροτήματα. Υπάρχει μόνο η καρδιά μας ενώπιον του Θεού. Ας τολμήσουμε να σταθούμε μπροστά Του χωρίς μάσκες και χωρίς δικαιολογίες. Ας Του ζητήσουμε να μας δείξει ποιοι πραγματικά είμαστε — όχι για να απογοητευθούμε, αλλά για να θεραπευθούμε. Διότι εκεί όπου υπάρχει αλήθεια, εκεί κατοικεί ο Θεός. Και εκεί όπου ο άνθρωπος συμφιλιώνεται με την αλήθεια του, αρχίζει η σωτηρία του. Αμήν.
