Η γονεϊκή αποξένωση είναι ένα σύνθετο οικογενειακό φαινόμενο που εμφανίζεται κυρίως μετά από έναν έντονα συγκρουσιακό χωρισμό ή διαζύγιο.
Πρόκειται δηλαδή για μία προβληματική συνθήκη κατά την οποία ένα παιδί απομακρύνεται συναισθηματικά από τον έναν γονέα, όχι επειδή έχει βιώσει πραγματική κακοποίηση ή παραμέληση από εκείνον, αλλά επειδή επηρεάζεται συστηματικά από το οικογενειακό περιβάλλον ή από τον άλλο γονέα.
Δεν αφορά φύλο, αφορά συμπεριφορές
Ένα κρίσιμο σημείο είναι ότι η γονεϊκή αποξένωση δεν πρέπει να παρουσιάζεται ως πρόβλημα που αφορά αποκλειστικά τις μητέρες ή τους πατέρες.
Στην πράξη, αποξενωτικές συμπεριφορές μπορεί να εμφανιστούν από μητέρα, πατέρα αλλά και από το ευρύτερο οικογενειακό περιβάλλον. Παρότι αρκετές υποθέσεις που φτάνουν στη δημοσιότητα αφορούν αποξενωμένους πατέρες, υπάρχουν και αποξενωμένες μητέρες.
Επομένως, η συζήτηση πρέπει να παραμένει γονεϊκή και παιδοκεντρική, όχι έμφυλη ή τιμωρητική.
Πώς εκδηλώνεται
Η γονεϊκή αποξένωση μπορεί να εκδηλωθεί με διάφορους τρόπους. Συνηθέστερος είναι η παρεμπόδιση ακόμη και απαγόρευση της επικοινωνίας, συστηματική υποτίμηση του άλλου γονέα, καλλιέργεια φόβου ή ενοχής στο παιδί, αποσιώπηση θετικών αναμνήσεων, μεταφορά ενήλικων συγκρούσεων στο παιδί ή παρουσίαση του ενός γονέα ως αποκλειστικά καλού και του άλλου ως αποκλειστικά κακού. Ο Παναγιώτης Κατσικερός, εφέτης Αθηνών με ερευνητική εργασία για τη γονική αποξένωση στην ελληνική νομολογία, περιγράφει το φαινόμενο ως πλέγμα ποίκιλων συμπεριφορών μεταξύ πατέρα, μητέρας και παιδιού, όπου χρειάζεται να εξετάζονται τόσο οι πράξεις του γονέα όσο και η στάση του παιδιού αλλά και το ιστορικό της σχέσης με τον απορριπτόμενο γονέα.
Άλλο αποξένωση, άλλο κακοποίηση
Η πιο σημαντική προϋπόθεση για μια σοβαρή συζήτηση είναι να μη συγχέεται η γονεϊκή αποξένωση με την απομάκρυνση ενός παιδιού από έναν πραγματικά κακοποιητικό ή επικίνδυνο γονέα. Η Ξένη Δημητρίου, επίτιμη εισαγγελέας του Αρείου Πάγου, επισημαίνει ότι κάθε υπόθεση πρέπει πρώτα να εξετάζεται υπό το πρίσμα της πιθανής ενδοοικογενειακής βίας. Αν υπάρχει κακοποίηση, η προστασία του παιδιού και του γονέα που κινδυνεύει προηγείται. Η έννοια της γονικής αποξένωσης μπορεί να αξιολογηθεί μόνο όταν δεν τεκμηριώνεται κακοποιητική συμπεριφορά από τον γονέα που απορρίπτεται.
Γιατί είναι επιστημονικά αμφιλεγόμενο θέμα
Η γονική αποξένωση δεν αναγνωρίζεται διεθνώς ως αυτοτελής ψυχιατρική διαταραχή με τον τρόπο που είχε προταθεί αρχικά από τον Richard Gardner ως σύνδρομο. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι αποξενωτικές συμπεριφορές δεν υπάρχουν. Σημαίνει ότι χρειάζεται προσοχή στην ορολογία, στα κριτήρια και στη χρήση της έννοιας στα δικαστήρια. Ο καθηγητής Ψυχιατροδικαστικής Αθανάσιος Δουζένης σημειώνει ότι, παρότι δεν υπάρχει επίσημη ψυχιατρική αναγνώριση ως σύνδρομο, όσοι έχουν χειριστεί τέτοιες υποθέσεις βλέπουν ότι το φαινόμενο μπορεί να συμβαίνει ξεκάθαρα και να προκαλεί βλάβη στο παιδί.
Οι επιπτώσεις στα παιδιά
Ποιες είναι, λοιπόν, οι επιπτώσεις στα παιδιά; Oι ειδικοί που αναφέρονται στα κείμενα συγκλίνουν στο ότι η μακροχρόνια εμπλοκή ενός παιδιού στη σύγκρουση των γονέων μπορεί να έχει σοβαρές συνέπειες. Η Πολύβια Γεράκη, ψυχοθεραπεύτρια παιδιών και εφήβων, συνδέει τη γονική αποξένωση με δυσκολίες στην ψυχική υγεία, στην αυτοεκτίμηση, στην εμπιστοσύνη και στις μελλοντικές σχέσεις. Σε έρευνες αναφέρονται επίσης άγχος, μετατραυματικό στρες, καταθλιπτικά συμπτώματα, χρήση ουσιών και, σε ακραίες περιπτώσεις, αυτοκτονικός ιδεασμός.
Τι δείχνουν οι έρευνες
Στα κείμενα αναφέρεται έρευνα του Πανεπιστημίου Αιγαίου, σύμφωνα με την οποία μετά από διαζύγιο σημαντικό ποσοστό παιδιών χάνει ουσιαστικά την επαφή με τον έναν γονέα. Αναφέρεται επίσης έρευνα με 247 συμμετέχοντες που είχαν βιώσει φαινόμενα αποξένωσης ή ψευδών κατηγοριών, όπου καταγράφηκαν συχνές παραβιάσεις επικοινωνίας, αλλαγές τόπου κατοικίας και σοβαρές ψυχολογικές συνέπειες για γονείς και παιδιά. Παράλληλα, νεότερη ανασκόπηση των Ingrid Røysland και Camilla Koskinen περιγράφει τέσσερα μοτίβα στην ενήλικη ζωή ανθρώπων που μεγάλωσαν με τέτοιες εμπειρίες: έντονο συναισθηματικό πόνο, δυσκολία εμπιστοσύνης, χαμηλή αυτοεκτίμηση και προσπάθεια προσαρμογής ή σπασίματος του κύκλου του τραύματος. \
Το δικαστικό σκέλος
Στην Ελλάδα ο όρος δεν αποτελεί αυτοτελή νομική κατηγορία, όμως τα πραγματικά περιστατικά που συνδέονται με τη γονική αποξένωση μπορούν να εξεταστούν μέσα από τις διατάξεις για τη γονική μέριμνα, την επιμέλεια και την επικοινωνία. Ένας απο τους λόγους που δεν υπάρχει αυτοτελή νομική κατηγορία είναι πως η έννοια της γονικής αποξένωσης μπορεί να χρησιμοποιηθεί καταχρηστικά, ειδικά όταν προβάλλεται για να αποδυναμώσει καταγγελίες ενδοοικογενειακής ή σεξουαλικής βίας. Γι’ αυτό χρειάζεται αυστηρή, ανεξάρτητη και διεπιστημονική αξιολόγηση.
Δεν αρκεί ένας γονέας να ισχυριστεί ότι αποξενώνεται, ούτε αρκεί ένα παιδί να αρνείται την επικοινωνία για να θεωρηθεί αυτομάτως χειραγωγημένο. Κάθε περίπτωση πρέπει να ερευνάται με πραγματογνώμονες, παιδοψυχολόγους, κοινωνικούς λειτουργούς και δικαστές με εξειδίκευση.
Τι χρειάζεται να αλλάξει
Η ταχύτερη απονομή δικαιοσύνης, η καλύτερη εκπαίδευση δικαστών και επαγγελματιών, αλλά και οι αξιόπιστες πραγματογνωμοσύνες και υποστηρικτικές υπηρεσίες για τις οικογένειες είναι βασικά σημεία-κλειδιά που πρέπει να ενεργοποιούνται σε κάθε περίπτωση. Η Ειρήνη Περπερίδου, δικηγόρος με ειδίκευση στην ιατροδικαστική και ψυχιατροδικαστική, τονίζει ότι το φαινόμενο απαιτεί συνδυαστική νομική και ψυχολογική ανάλυση, ώστε να προστατεύεται το παιδί χωρίς υπεραπλουστεύσεις. Η καθυστέρηση, όπως επισημαίνεται και στη νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, μπορεί να παγιώσει την αποξένωση και να κάνει την αποκατάσταση της σχέσης πολύ δυσκολότερη.
Το παιδί στο επίκεντρο
Το μόνο σίγουρο είναι πως η γονεϊκή αποξένωση δεν πρέπει να γίνει όπλο σε έναν πόλεμο φύλων, ούτε άλλοθι για να αγνοούνται πραγματικές καταγγελίες βίας. Είναι ένα φαινόμενο που χρειάζεται σοβαρότητα, τεκμηρίωση και προσοχή. Το ζητούμενο δεν είναι να δικαιωθεί συμβολικά ο ένας γονέας απέναντι στον άλλον, αλλά να διασφαλιστεί ότι το παιδί μεγαλώνει χωρίς φόβο, χωρίς χειραγώγηση και χωρίς να καλείται να διαλέξει πλευρά σε μια σύγκρουση που δεν του ανήκει.
Πηγές: Παναγιώτης Κατσικερός, Εφέτης Αθηνών, τοποθέτηση για τη γονική αποξένωση και την ελληνική νομολογία, Αθανάσιος Δουζένης, Καθηγητής Ψυχιατροδικαστικής ΕΚΠΑ, δηλώσεις για τις ψυχολογικές επιπτώσεις της γονικής αποξένωσης, Πολύβια Γεράκη, Ψυχοθεραπεύτρια Παιδιών & Εφήβων, ανάλυση για τις επιπτώσεις της γονικής αποξένωσης στην ψυχική υγεία, Ξένη Δημητρίου, επίτιμη εισαγγελέας Αρείου Πάγου, τοποθέτηση για τη νομική προσέγγιση και τη σύνδεση με την ενδοοικογενειακή βία, Απόφαση Αρείου Πάγου (Ζ΄ Ποινικό Τμήμα), επικύρωση καταδίκης για παραβίαση επικοινωνίας γονέα-τέκνου, Μάριος Ανδρικόπουλος, «Η γονεϊκή αποξένωση είναι παιδική κακοποίηση», ΑΠΕ-ΜΠΕ, Πανεπιστήμιο Αιγαίου, έρευνα για τη γονεϊκή αποξένωση και τις επιπτώσεις σε παιδιά μετά από διαζύγιο, , Røysland, I. & Koskinen, C., ανασκόπηση για τις μακροχρόνιες επιπτώσεις της γονικής αποξένωσης σε ενήλικες, International Journal of Qualitative Studies on Health and Well-being (2026),Newsbomb.gr
