Αβδελλάς: Τίμησαν τους πεσόντες του μαρτυρικού χωριού – Φωτογραφίες

Με ιδιαίτερη συγκίνηση πραγματοποιήθηκε το πρωί της Πέμπτης (03/09) στον Αβδελλά Μυλοποτάμου η εκδήλωση τιμής και μνήμης για τους πεσόντες των τραγικών γεγονότων της 3ης και 5ης Σεπτεμβρίου 1943.

Η φετινή εκδήλωση είχε ξεχωριστό συμβολισμό, καθώς ήταν η πρώτη επέτειος από την ανακήρυξη του Αβδελλά ως Μαρτυρικού Χωριού και την ένταξή του στο Δίκτυο Μαρτυρικών Πόλεων και Χωριών της Ελλάδας.

Στον Ιερό Ναό Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου τελέστηκε η Θεία Λειτουργία, ενώ στη συνέχεια πραγματοποιήθηκε Επιμνημόσυνη Δέηση στο Παλαιό Ηρώο των Πεσόντων, παρουσία εκπροσώπων της αυτοδιοίκησης, φορέων και κατοίκων της περιοχής.

Φωτογραφίες CRETA24

Μαρία Λαμπρινού: «Δεν θα τους ξεχάσουμε ποτέ»

Η πρόεδρος του Πολιτιστικού Συλλόγου Αβδελλά, Μαρία Λαμπρινού, μίλησε για τη συγκίνηση που προκαλεί η ημέρα, αλλά και για τη σημασία της αναγνώρισης του χωριού ως μαρτυρικού.

«Σήμερα αισθανόμαστε δικαιωμένοι, καθώς το χωριό μας μετά από 23 χρόνια έχει αναγνωριστεί ως μαρτυρικό. Εμείς συνεχίζουμε να τιμούμε τη μνήμη τους», ανέφερε.

Αναφερόμενη στην εκδήλωση, σημείωσε:

«Είναι μία εκδήλωση τιμής και μνήμης. Μετά από 83 χρόνια που σκοτώθηκαν 23 Αβδελιανοί στη θέση Γουρνόλακκος στο Ξενορίτι το 1943, εμείς συνεχίζουμε να τιμούμε τη μνήμη τους. Και δεν θα τους ξεχάσουμε ποτέ».

Γιώργος Κλάδος: «Ο Αβδελλάς επιτέλους δικαιώθηκε»

Για τη δικαίωση του χωριού μίλησε ο Δήμαρχος Μυλοποτάμου, Γιώργος Κλάδος, υπογραμμίζοντας τη σημασία της αναγνώρισης του Αβδελλά ως μαρτυρικού χωριού.

«Ο Αβδελλάς επιτέλους δικαιώθηκε. Η συγκίνηση είναι μεγάλη και από εμάς και από τους χωριανούς, που νιώθουν επιτέλους δικαιωμένοι», ανέφερε χαρακτηριστικά.

Η αναγνώριση αυτή αποτελεί για την τοπική κοινωνία μια σημαντική δικαίωση μιας ιστορικής μνήμης που διατηρήθηκε ζωντανή μέσα στις δεκαετίες.

Γιώργος Καλογεράκης: 83 χρόνια από το αποτρόπαιο έγκλημα

Στην ιστορική διάσταση των γεγονότων αναφέρθηκε ο Γιώργος Καλογεράκης, εκπαιδευτικός, πρόεδρος του Δημοτικού Συμβουλίου του Δήμου Μινώα Πεδιάδας και διδάκτορας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων.

Όπως σημείωσε, η φετινή εκδήλωση πραγματοποιείται στην πρώτη επέτειο της ανακήρυξης του Αβδελλά ως μαρτυρικού χωριού και της ένταξής του στο Δίκτυο Μαρτυρικών Πόλεων και Χωριών της Ελλάδας.

«Έχουν περάσει 83 χρόνια από το πλέον αποτρόπαιο έγκλημα των Γερμανών στην Κρήτη», ανέφερε, εξηγώντας πως το έγκλημα πραγματοποιήθηκε σε δύο φάσεις, την Παρασκευή 3 Σεπτεμβρίου 1943 και την Κυριακή 5 Σεπτεμβρίου 1943.

Σύμφωνα με τον ίδιο, στα γεγονότα αυτά έχασαν τη ζωή τους 32 παλικάρια, από τα χωριά Αβδελλάς, Άγιος Μάμας, Αυγενίτες και Κάλυβος, καθώς και ο εφημέριος του χωριού Λιβάδια Μυλοποτάμου, Ανδρέας Βαργιάνας.

«Πρέπει η μνήμη να διατηρείται ζωντανή, γιατί η ζωντανή μνήμη δομεί την ιστορική μνήμη του λαού μας και του τόπου», τόνισε.

Παράλληλα, έστειλε μήνυμα στις νεότερες γενιές, επισημαίνοντας πως η ιστορική γνώση αποτελεί ασπίδα απέναντι στην επανάληψη των εγκλημάτων του παρελθόντος.

«Ο φασισμός και ο ναζισμός δεν πρέπει να επιστρέψουν ποτέ ξανά στον κόσμο, γιατί οι ιδέες αυτές συνδέονται με τα πιο φοβερά εγκλήματα της ανθρωπότητας», σημείωσε.

Μιχάλης Βαμβουκάς: «Να τους τιμήσουμε για την πατρίδα και την ελευθερία μας»

Στον Αβδελλά βρέθηκε και ο Αντιπεριφερειάρχης Επιχειρηματικότητας Μιχάλης Βαμβουκάς, ο οποίος υπογράμμισε τη σημασία της παρουσίας της Περιφέρειας Κρήτης σε εκδηλώσεις ιστορικής μνήμης.

«Βρισκόμαστε σήμερα στο Μαρτυρικό πλέον Αβδελά. Είναι η δεύτερη χρονιά ως Μαρτυρικός Αβδελάς που τιμούμε τους πεσόντες, τους άδικα χαμένους ανθρώπους που εκτέλεσαν οι Ναζί», ανέφερε.

«Να τους τιμήσουμε για την πατρίδα μας, για την ελευθερία μας. Εμείς ως Περιφέρεια είμαστε πάντα κοντά σε τέτοιου είδους εκδηλώσεις, για να στηρίζουμε την πατρίδα μας και τους ανθρώπους που έπεσαν για την ελευθερία μας αδίκως», πρόσθεσε.

Νικόλαος Μπιμπάκης: Στο πλευρό του Αβδελλά ο Μαρτυρικός Σοκαράς

Τη δική του θέση εξέφρασε ο Νικόλαος Μπιμπάκης, πρόεδρος της Ένωσης Συστημάτων Ολοκαυτωμένου Μαρτυρικού Σοκαρά, ο οποίος βρέθηκε στην εκδήλωση ως εκπρόσωπος ενός ακόμη μαρτυρικού τόπου της Κρήτης.

«Βρισκόμαστε σήμερα στον Αβδελά να τιμήσουμε τη μνήμη των ηρώων που έπεσαν στον βωμό της πατρίδας», ανέφερε.

Όπως σημείωσε, ο Μαρτυρικός Σοκαράς βρέθηκε στον Αβδελλά ως «αδερφικό σωματείο», καθώς οι δύο τόποι βρίσκονται στο ίδιο ΦΕΚ από τις 8 Αυγούστου 2025, με αριθμό 71.

«Όλοι μαζί τιμάμε τη μνήμη αυτών των ανθρώπων που έδωσαν τη ζωή τους για να ζούμε σήμερα εμείς ελεύθεροι», τόνισε.

Παράλληλα, αναφέρθηκε και στο ζήτημα των γερμανικών αποζημιώσεων, υπογραμμίζοντας:

«Θα συνεχίσουμε να πιέζουμε προς τα πάνω για τις γερμανικές αποζημιώσεις και για οτιδήποτε καλό μπορεί να γίνει στον τόπο μας».

Ο Δήμαρχος Βιάννου: «Η ελευθερία δεν μας χαρίζεται»

Στη σημασία της διατήρησης της ιστορικής μνήμης αναφέρθηκε και ο Δήμαρχος Βιάννου, ο οποίος στάθηκε στη σύνδεση όλων των μαρτυρικών τόπων της Κρήτης και της Ελλάδας.

«Στεκόμαστε με σεβασμό στη μνήμη των εκτελεσθέντων εδώ στον Αβδελά. Η πολιτεία αναγνώρισε τον τόπο αυτό ως μαρτυρικό τόπο», ανέφερε.

«Ενώνω με τη φωνή μας, τη φωνή από τη Μαρτυρική Βιάννο, με όλους τους υπόλοιπους μαρτυρικούς τόπους και της Κρήτης και της Ελλάδος. Διεκδικούμε τη δικαιοσύνη για τις εκτελέσεις, για τις σφαγές, για τα εγκλήματα που έγιναν στους μαρτυρικούς τόπους», τόνισε.

Ο ίδιος υπογράμμισε πως αποτελεί χρέος όλων να μεταφέρουν αυτή τη μνήμη στις νεότερες γενιές.

«Έχουμε ένα χρέος να κρατούμε άσβεστη και ζωντανή τη μνήμη και βέβαια να τη μεταδώσουμε στη νέα γενιά, στα νέα παιδιά, στα παιδιά μας», ανέφερε.

Και κατέληξε με ένα μήνυμα για την αξία της ελευθερίας:

«Αυτός ο τόπος είναι αιματοβαμμένος και η ελευθερία δεν μας χαρίζεται, αλλά κατακτιέται με αγώνες, με αίμα και με δάκρυα».

23 Αβδελλιανοί εκτελέστηκαν στο Γουρνόλακκο – Το χρονικό της θυσίας

Στις 2 Σεπτεμβρίου 1943, οι Γερμανοί έκαναν περιπολία έξω από τον Αβδελλά σε μια περιοχή που είχαν κηρύξει νεκρή ζώνη για να δουν αν οι κάτοικοι τηρούν την απαγόρευση.

Ο Γιάννης Νικολούδης έγραφε στα Ρεθεμνιώτικα Νέα για την μέρα που σημάδεψε τον τόπο καταγωγής του:

«Στο Αβδελλιανό αόρι συνέλαβαν έξι άτομα, τους Πανταλό Γιάννης και Πέτρο, οι Μαθιουδάκη Μιχάλη και Πέτρο και οι Μιχελουδάκη Αντρέας και Γιώργης. Από τον Άγιο Μάμα ήταν ο Σαρρής Λευτέρης και Σερλής Κυριάκος, από την Κάλυβο ήταν οι Παραγιουδάκης Γιάννης και Κοζορώνης Χαράλαμπος και από τις Αβδανίτες ήταν ο Πρινάρης Νικόλαος.

Τους οδήγησαν στην θέση Γουρνόλακκος του Ψηλορείτη. Την επομένη μέρα, 3 Σεπτεμβρίου, άφησαν τα δυο παιδιά να φύγουν, τον Λαμπρινό Γιάννη και τον Πρινάρη Μιχάλη. Τους άλλους όλους τους εκτέλεσαν. Κατά την εκτέλεση έτρεξε και έφυγε ο Σαρρής Λευτέρης, τον τραυμάτισαν και από το τραύμα πέθανε σε λίγες μέρες.

Σώθηκε και ο Νικηφόρος Γιάννης, τον βρήκαν βαριά τραυματισμένο και επέζησε.

Στις 4 Σεπτεμβρίου έκαναν οι χωριανοί μας μια διαβούλευση και αποφάσισαν την επόμενη μέρα στις, 5-9-1943, να πάνε να πάρουν τους νεκρούς συγγενείς τους για να τους θάψουν. Αποφάσισαν να πάνε χωρίς όπλα, γιατί κατά τα δικά μας ήθη και έθιμα, η ταφή των νεκρών είναι μια ιερή στιγμή και γι’ αυτό δεν πήγαν οπλισμένοι. Αυτά όμως δεν ισχύουν για τους Γερμανούς. Με τις βαρβαρότητες που διέπραξαν, στον 2ο παγκόσμιο πόλεμο και σε όλη τη διάρκεια της κατοχής, απέδειξαν ότι είναι ο ποιο βάρβαρος λαός σε όλο τον πλανήτη. Όταν έφτασαν οι δικοί μας στο Γουρνόλακκο, έβαλαν δύο σκοπούς, να βλέπουν από τα σημεία που είχαν πρόσβαση για να έρθουν οι Γερμανοί. Ο σκοπός που έβλεπε από την μεριά του Ζωνιανού αοριού, ήταν ο Δημήτρης Μιχελουδάκης, Γαλανοδημήτρης.

Ήταν της μάνας μου της αδελφής ο άντρας. Είχα ακούσει τη μαρτυρία από τη θεία μου και τα παιδιά της, πρώτα ξαδέλφια μου. Μόλις τους είδε να ανεβαίνουν, κατέβηκε ποιο χαμηλά και τους φώναξε. Γερμανοί έρχονται και όσοι μπορείτε φύγετε. Αυτός έφυγε αμέσως και δεν ήταν εκεί να δει αυτό που ακολούθησε.

Αμέσως όλοι έτρεξαν να φύγουν στις πλαγιές των γύρω λόφων. Τότε ένας φώναξε, μη φεύγετε μωρέ, δεν θα μας κάνουν κακό. Εμείς ήρθαμε να θάψομε τσι νεκρούς μας. Άρχισαν να γυρίζουν μερικοί και τελικά γύρισαν όλοι πίσω.

Δεν γύρισε μόνο ο θείος μου, Χαράλαμπος Νικολούδης. Έμεινε κρυμμένος μεσόπλαγα, σε απόσταση περίπου 150 μέτρα από το σημείο που ήταν οι πρώτοι σκοτωμένοι. Μου διηγήθηκε 2-3 φορές την ιστορία αυτή. Μου έλεγε ότι δεν είχε καμιά εμπιστοσύνη στους Γερμανούς και γι’ αυτό δεν γύρισε. Όταν έφτασαν οι Γερμανοί στρατιώτες, τους είδαν όλους να τυλίγουν τους νεκρούς σε σεντόνια και κουβέρτες και μετά θα τους μετέφεραν στο χωριό, για να τους θάψουν, με μουλάρια που είχαν πάρει μαζί τους. Οι Γερμανοί είχαν μαζί τους σκύλο και τον έβαλαν να ψάχνει μήπως κάποιοι έχουν κρυφτεί. Ο σκύλος ακολουθούσε την αποβολή όσων έφυγαν και γύρισαν και γύριζε μετά πίσω και αυτός. Ξεκίνησε να ψάχνει προς την κατεύθυνση που είχε κρυφτεί ο θείος μου. Νόμιζα μου είπε, ότι ακολουθούσε την δική του αποβολή. Πριν τον πλησιάσει 80 περίπου μέτρα, ο σκύλος γύρισε πίσω. Για καλή μου τύχη μου είπε, ακολούθησε την αποβολή κάποιου από αυτούς που γύρισαν. Από το σημείο αυτό που είχε κρυφτεί, είδε όλα όσα ακολούθησαν. Τους μάζεψαν όλους αμέσως σε ένα σημείο και τους εκτέλεσαν. Συνολικά από το χωριό μας στις 3-9ου και στις 5-9-1943 εκτέλεσαν οι ναζί 23 άτομα, όλοι νέοι και πολλοί παντρεμένοι, με τέσσερα και πέντε παιδιά ο καθένας.

Ένας από τους σκοτωμένους στις 5-9ου, ήταν ο δάσκαλος του χωριού Δετοράκης Νίκος, από την Κριτσά Λασιθίου. Ακούστε τι είπε αυτός ο ξεχωριστός άνθρωπος. «Δεν μπορώ να μην πάω και εγώ μαζί με τους άλλους χωριανούς να πάρομε τους νεκρούς, γιατί έχουν σκοτωθεί οι γονείς των μαθητών μου»».