Η συνταγματική αναθεώρηση ως δοκιμασία του δημοκρατικού μας «εμείς»

Σε μια κοινοβουλευτική διαδρομή σπάνια δίνεται σε έναν βουλευτή η δυνατότητα να συμμετάσχει σε διαδικασία συνταγματικής αναθεώρησης. Δεν πρόκειται απλώς για μια ιδιαίτερη θεσμική στιγμή, αλλά για μια εξαιρετική ευθύνη: να αποφασίσουμε ποιοι κανόνες πρέπει να αλλάξουν, ποιοι οφείλουν να προστατευθούν και ποιο θεσμικό πλαίσιο θέλουμε να παραδώσουμε στις επόμενες γενιές.

Η συζήτηση δεν μπορεί να περιορίζεται σε έναν κατάλογο άρθρων. Προηγείται ένα βαθύτερο ερώτημα: ποια προβλήματα της χώρας είναι πράγματι συνταγματικά και ποια επιχειρούμε να τα μεταφέρουμε στο Σύνταγμα, επειδή δεν κατορθώσαμε να τα επιλύσουμε πολιτικά, διοικητικά ή νομοθετικά;

Στον «Γατόπαρδο», ο Τανκρέντι λέει στον Πρίγκιπα της Σαλίνα: «Αν θέλουμε να μείνουν όλα όπως είναι, πρέπει όλα να αλλάξουν». Η φράση περιγράφει έναν κίνδυνο που συνοδεύει κάθε μεταρρυθμιστική προσπάθεια: να εξαγγέλλουμε μεγάλες συνταγματικές αλλαγές, αποφεύγοντας τη δυσκολότερη μεταβολή — εκείνη που αφορά τον τρόπο λειτουργίας των θεσμών, την ποιότητα της πολιτικής, τη διοικητική κουλτούρα και την καθημερινή εφαρμογή των κανόνων.

Η συνταγματική αναθεώρηση δεν πρέπει να χρησιμοποιείται ως υποκατάστατο της διακυβέρνησης. Αν για κάθε δυσλειτουργία θεωρούμε υπεύθυνο το συνταγματικό κείμενο, παύουμε να αναζητούμε την ευθύνη εκεί όπου πραγματικά βρίσκεται: στην πολιτική πρακτική, στην εφαρμογή των νόμων, στη διοίκηση και στην ποιότητα της αντιπροσώπευσης.

Το Σύνταγμα δεν είναι ούτε ένα κείμενο χωρίς πραγματική δύναμη ούτε ένας μηχανισμός αυτόματης παραγωγής χρηστής διακυβέρνησης. Προστατεύει τα δικαιώματα, οργανώνει τους θεσμούς και οριοθετεί την εξουσία. Δεν μπορεί, όμως, από μόνο του να εγγυηθεί την υπευθυνότητα των προσώπων που υπηρετούν τους θεσμούς.

Αυτό εξαρτάται και από τις ηθικές προϋποθέσεις της πολιτικής συμβίωσης. Από εκείνο που ο Μακρυγιάννης απέδωσε με μια απλή αλλά πυκνή φράση: «Είμαστε εις το “εμείς” κι όχι εις το “εγώ”». Κανένα Σύνταγμα δεν μπορεί να λειτουργήσει όταν αντιμετωπίζεται ως όπλο εναντίον του πολιτικού αντιπάλου και όχι ως κοινός κανόνας της δημοκρατικής συμβίωσης.

Με αυτή την επίγνωση κατατέθηκε η πρόταση της Νέας Δημοκρατίας: όχι με την υπόσχεση ότι μια συνταγματική μεταβολή θα θεραπεύσει αυτομάτως κάθε αδυναμία της χώρας, αλλά με την επιδίωξη στοχευμένων παρεμβάσεων εκεί όπου η λειτουργία των θεσμών ανέδειξε πραγματικά κενά και νέες ανάγκες.

Το Σύνταγμα δεν οργανώνει μόνο τις κρατικές λειτουργίες. Αποτυπώνει και την ιστορική ταυτότητα της πολιτικής κοινότητας. Η σημαία, η ελληνική γλώσσα και οι δεσμοί με τον απόδημο ελληνισμό δεν είναι διακοσμητικές αναφορές. Αποτελούν στοιχεία ιστορικής συνέχειας, συλλογικής μνήμης και πολιτειακής αυτογνωσίας.

Η προστασία της ελληνικής γλώσσας δεν σημαίνει εσωστρέφεια ή κρατική γλωσσική ορθοδοξία. Σημαίνει θετική υποχρέωση της Πολιτείας να διαφυλάσσει, να καλλιεργεί και να μεταδίδει τη γλώσσα ως φορέα παιδείας και πολιτισμού, στην Ελλάδα και στις κοινότητες του απόδημου ελληνισμού.

Η συνταγματική κοινότητα, ωστόσο, δεν κρίνεται μόνο από τη σχέση της με το παρελθόν. Κρίνεται και από την ευθύνη της απέναντι στο μέλλον. Η διαγενεακή δικαιοσύνη αφορά το περιβάλλον, το δημόσιο χρέος, τους φυσικούς πόρους, τη δημογραφική αντοχή, τη στέγαση και την παιδεία. Η σημερινή γενιά δεν δικαιούται να καταναλώνει τις οικονομικές, οικολογικές και θεσμικές προϋποθέσεις της ελευθερίας των επόμενων.

Στην ίδια αντίληψη εντάσσεται η εδαφική συνοχή. Η ισότητα χάνει το ουσιαστικό της περιεχόμενο όταν ο τόπος κατοικίας καθορίζει τη δυνατότητα άσκησης των δικαιωμάτων. Ο πολίτης του νησιού, της παραμεθορίου ή της ορεινής περιοχής δικαιούται πραγματική πρόσβαση στην υγεία, στην εκπαίδευση, στις μεταφορές, στην ψηφιακή σύνδεση και στη διοίκηση.

Παράλληλα, κάθε εποχή δημιουργεί νέες μορφές εξουσίας, οι οποίες χρειάζονται νέα όρια. Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να βελτιώσει τη λειτουργία του κράτους. Δεν μπορεί, όμως, να εξελιχθεί σε αδιαφανή μηχανισμό άσκησης δημόσιας εξουσίας. Ο πολίτης πρέπει να γνωρίζει πότε μια απόφαση που τον αφορά υποστηρίζεται από αυτοματοποιημένο σύστημα, να μπορεί να ζητήσει αιτιολογία, να την αμφισβητήσει και να αξιώσει ανθρώπινο έλεγχο. Η πολιτική ευθύνη δεν μπορεί να διαλύεται μέσα σε έναν αλγόριθμο.

Η αναθεώρηση οφείλει, επίσης, να ενισχύσει τα θεσμικά αντίβαρα. Η επιλογή της ηγεσίας της Δικαιοσύνης πρέπει να συνδυάζει τη συμμετοχή των δικαστικών λειτουργών με τη δημοκρατική νομιμοποίηση και τη λογοδοσία. Ο έλεγχος της συνταγματικότητας πρέπει να ενισχύει την ασφάλεια δικαίου χωρίς να οδηγεί σε γενικευμένη δικαστικοποίηση της πολιτικής.

Αντίστοιχη ισορροπία απαιτείται για την ευθύνη των μελών της Κυβέρνησης: ούτε ατιμωρησία ούτε ποινικοποίηση της πολιτικής ζωής, αλλά πραγματική διερεύνηση, δικαστικές εγγυήσεις και διαφάνεια.

Πάνω απ’ όλα, πρέπει να ενισχυθεί το Κοινοβούλιο. Ο μεγάλος ασθενής του πολιτεύματος είναι συχνά η υποβάθμιση της Βουλής, του βουλευτή και της αντιπροσωπευτικής λειτουργίας. Ο ουσιαστικός κοινοβουλευτικός έλεγχος, η αναβάθμιση της νομοθετικής πρωτοβουλίας των βουλευτών και η διαφάνεια αποτελούν προϋποθέσεις αποκατάστασης της εμπιστοσύνης.

Η ευθύνη μας δεν είναι, επομένως, απλώς να αλλάξουμε το Σύνταγμα. Είναι να διακρίνουμε τι πρέπει να αλλάξει, τι οφείλουμε να προστατεύσουμε και τι δεσμευόμαστε να εφαρμόσουμε.

Η αναθεώρηση δεν πρέπει να γίνει πεδίο κομματικής αυτοεπιβεβαίωσης, αλλά δοκιμασία της ικανότητάς μας να διαμορφώνουμε κοινούς κανόνες. Να μη λειτουργήσουμε στο «εγώ» της κάθε πολιτικής δύναμης, αλλά στο συνταγματικό «εμείς» της Δημοκρατίας.