Η κλιματική κρίση φέρνει νέες καλλιέργειες στην Κρήτη; Τι απαντά ο Δρ. Νεκτάριος Κουργιαλάς

Ως μια ευκαιρία οφείλουν να δουν οι παραγωγοί στην Κρήτη, νέοι και παλαιότεροι, την έντονη κλιματική μεταβλητότητα που παρατηρούμε και ζούμε τα τελευταία χρόνια. Οι υψηλές θερμοκρασίες, η παρατεταμένη ξηρασία, η λειψυδρία, οι έντονες εναλλαγές στις «διαθέσεις» του καιρού μπορεί να είναι χαρακτηριστικά που ταλαιπωρούν τους παραγωγούς του νησιού ωστόσο όπως επισημαίνει στα «Ρεθεμνιώτικα νέα» ο Δρ. Νεκτάριος Κουργιαλάς, κύριος ερευνητής – ΕΛΓΟ ΔΗΜΗΤΡΑ, υπεύθυνος Εργαστηρίου Υδατικών Πόρων-Αρδεύσεων και Περιβαλλοντικής Γεωπληροφορικής Ινστιτούτο Ελιάς, Υποτροπικών Φυτών και Αμπέλου, τα επιστημονικά εργαλεία για να προσαρμοστούν στη νέα πραγματικότητα οι καλλιέργειες – σύμβολα της ταυτότητας του πρωτογενούς τομέα στην Κρήτη όπως η ελιά και το αμπέλι υπάρχουν. Παράλληλα πέρα από την ανάγκη να εφαρμοστούν αυτά τα εργαλεία ώστε η αγροτική παραγωγή της Κρήτης να βγει αλώβητη από τις δοκιμασίες της κλιματικής κρίσης και να παρουσιάσει ανθεκτικότητα απέναντι σε αυτήν διατηρώντας την ανταγωνιστικότητά της σε εθνικό και διεθνές επίπεδο, ο ίδιος τονίζει ότι το νησί διαθέτει όλα εκείνα τα χαρακτηριστικά που μπορούν να ευνοήσουν και άλλες εναλλακτικές καλλιέργειες οι οποίες εξ’ ορισμού εμφανίζουν χαρακτηριστικά ανθεκτικότητας απέναντι στην κλιματική κρίση όπως είναι μεταξύ άλλων το χαρούπι, τα αρωματικά και φαρμακευτικά φυτά, το ρόδι, το σύκο, το φραγκόσυκο, η κάπαρη κ.ά.

Ωστόσο, ο κ. Κουργιαλάς ξεκαθαρίζει πως αυτό το οποίο πρέπει οι παραγωγοί να κατανοήσουν είναι πως τα νέα δεδομένα απαιτούν και μια άλλη προσέγγιση, μια διαφορετική φιλοσοφία παραγωγής η οποία δεν θα περιορίζεται στην απλή παραγωγή της πρώτης ύλης αλλά πλέον θα δίνει έμφαση στη μεταποίηση, στην πιστοποίηση και στην τυποποίηση, καθώς μόνο έτσι θα μπορέσουν οι εναλλακτικές αυτές καλλιέργειες να προσδώσουν επιπλέον αξία στα παραγόμενα προϊόντα, να αποφέρουν ικανοποιητικά εισοδήματα στους παραγωγούς, συμπληρώνοντας φυσικά τα οφέλη που δίνουν οι υφιστάμενες παραδοσιακές καλλιέργειες του νησιού. Με άλλα λόγια οι παραγωγοί στην Κρήτη οφείλουν να αντιμετωπίσουν τις εναλλακτικές καλλιέργειες ως ευκαιρίες να επενδύσουν σε κάτι που θα τους βοηθήσει να «αντέξουν» στις κλιματικές συνθήκες ξεχωρίζοντας παράλληλα στην αγορά μέσω της μεταποίησης.

«Η προσαρμογή της κρητικής γεωργίας στην κλιματική αλλαγή δεν σημαίνει ότι θα εγκαταλείψουμε ό,τι ξέρουμε και ό,τι έχουμε. Σημαίνει να κάνουμε τις υπάρχουσες καλλιέργειες πιο ανθεκτικές και παράλληλα να εντάξουμε στη γεωργία επιλεκτικά κάποιες καλλιέργειες πάντα με βάση το νερό, το έδαφος, το μικροκλίμα, την απόδοση στην αγορά. Και να έχουμε στο μυαλό μας ότι το κέρδος δεν θα έρθει τόσο πολύ από την απλή παραγωγή της πρώτης ύλης αλλά από το να επενδύσουμε στην ποιότητα που είναι πολύ σημαντικό – και η ποιότητα εξαρτάται από το νερό και τη στοχευμένη άρδευση – στη μεταποίηση, στην πιστοποίηση και στη σύνδεση με την κρητική ταυτότητα. Αν αυτά τα πετύχουμε σίγουρα θα έχουμε το βέλτιστο δυνατό αποτέλεσμα και σε παραγωγή και σε έσοδα για τον παραγωγό», αναφέρει μεταξύ άλλων στα «Ρ.Ν.» ο κ. Κουργιαλάς.

Το χαρούπι – Μια «αργή» επένδυση με πολλές προοπτικές

Η Κρήτη, όπως τονίζει ο κ. Κουργιαλάς, με δεδομένο ότι η αγροτική παραγωγή ταλαιπωρείται από τις ακραίες μεταβολές του κλίματος, οφείλει να στραφεί σε καλλιέργειες και παραγωγικά συστήματα που έχουν λιγότερη ανάγκη το νερό και που αντέχουν στις υψηλές θερμοκρασίες, αξιοποιώντας παράλληλα τις γεωκλιματικές συνθήκες του νησιού. Όπως εξηγεί ο ίδιος αυτή η στροφή δεν πρέπει να γίνει με γνώμονα τα κέρδη αποκλειστικά αλλά με βάση το κατά πόσο είναι βιώσιμες αυτές οι καλλιέργειες στην Κρήτη.

Έτσι, η πρώτη που παραθέτει ο κύριος ερευνητής του ΕΛΓΟ – ΔΗΜΗΤΡΑ είναι το χαρούπι. Πρόκειται, σύμφωνα με τον κ. Κουργιαλά για μια καλλιέργεια που ευδοκιμεί σε ξηρικές και ημιορεινές περιοχές και είναι αρκετά ανθεκτική στη ξηρασία και σε φτωχά και πετρώδη εδάφη που εδώ στην Κρήτη υπάρχουν πάρα πολλά. Μάλιστα ο ίδιος τονίζει ότι το δέντρο αυτό αν και χρειάζεται κάποια χρόνια για να αποδώσει, ωστόσο με την κατάλληλη διαχείριση μπορεί να αποφέρει σημαντικά κέρδη κυρίως μέσω της μεταποίησης. «Το δέντρο αυτό είναι ανθεκτικό όταν εγκατασταθεί αλλά τα πρώτα χρόνια χρειάζεται μια φροντίδα. Έχει χαμηλές ανάγκες σε νερό. Επίσης, όταν πουλάει ο παραγωγός απλά τον καρπό το κέρδος είναι μέτριο. Αν όμως πάμε σε μια προσέγγιση μεταποίησης όπως είναι το χαρουπάλευρο, το χαρουπόμελο, τα προϊόντα αρτοποιίας, ζωοτροφές, τότε το κέρδος μπορεί να είναι πάρα πολύ υψηλό και να φέρει σημαντικά οφέλη. Δηλαδή μια απλή προσέγγιση πουλώντας απλά το χαρούπι, το κέρδος μπορεί να φτάσει τα 500€ το στρέμμα. Αλλά αν πάει σε μια κατάσταση μεταποίησης και τυποποίησης τα έσοδα μπορούν να εκτοξευθούν. Οι παραγωγοί μας ωστόσο πρέπει να έχουν στο μυαλό τους ότι δεν είναι μια γρήγορη επένδυση. Θέλει χρόνια μέχρι να αποδώσει καλά και χρειάζεται οργάνωση δηλαδή θέλει να μπορέσει να μεταποιηθεί για να έχει αυξημένο κέρδος».

Άλλες «ενδιαφέρουσες» καλλιέργειες

Παράλληλα ο κ. Κουργιαλάς επισημαίνει πως υπάρχουν και άλλες «ενδιαφέρουσες» καλλιέργειες οι οποίες μπορούν να ενσωματωθούν στην κρητική παραγωγή. «Έχουμε τα αρωματικά και τα φαρμακευτικά φυτά όπως είναι η ρίγανη, το θυμάρι, το φασκόμηλο, το δεντρολίβανο όπου μπορούμε να τα «δουλέψουμε» στους ελαιώνες, δίνοντας ένα επιπλέον κέρδος και μάλιστα κάποια από αυτά όταν γίνεται σωστή πιστοποίηση και ενδεχομένως απόσταξη των αιθέριων ελαίων μπορούν να δώσει πολύ σημαντικό κέρδος στον παραγωγό», αναφέρει χαρακτηριστικά ο επιστήμονας του ΕΛΓΟ – ΔΗΜΗΤΡΑ.

Μια άλλη επιλογή για τους παραγωγούς είναι το φραγκόσυκο και η κάπαρη. Όπως εξηγεί ο ίδιος πρόκειται για καλλιέργειες που είναι καλές λύσεις για ορεινές, ημιορεινές, ξηρές και πετρώδεις εκτάσεις, τις οποίες η Κρήτη διαθέτει. Μάλιστα ο κ. Κουργιαλάς επισημαίνει ότι ειδικά η κάπαρη ενδείκνυται για παραθαλάσσιες περιοχές και άγονες στις οποίες δεν ευδοκιμεί εύκολα κάποια άλλη καλλιέργεια. «Φυσικά τα οφέλη αυτών των καλλιεργειών είναι ότι έχουν πολύ μικρές ανάγκες σε νερό. Υπάρχει δυνατότητα για νωπά προϊόντα αλλά και για μεταποίηση και για ζωοτροφή που δίνει επιπλέον εισόδημα. Το κόστος εγκατάστασης είναι χαμηλό. Αλλά μπορεί να αξιοποιηθεί πολύ στη συλλογή και στη μεταποίηση. Και είναι πολύ σημαντικό να πούμε ότι όταν ο παραγωγός μπει στη φιλοσοφία ότι θα κάνει μεταποίηση και ένα branding σε αυτά τα προϊόντα μπορεί να εκτοξεύσει και το κέρδος του. Και είναι καλλιέργειες που μπορούν να ευδοκιμήσουν σε περιοχές που δεν μπορούν να καλλιεργηθούν άλλες που είναι πολύ σημαντικό αυτό για την Κρήτη».

Παράλληλα, καλλιέργειες όπως το ρόδι, το σύκο, η αμυγδαλιά και η φυστικιά όπως εξηγεί ο κ. Κουργιαλάς μπορεί να είναι πιο «αντισυμβατικές» ωστόσο είναι επίσης καλές λύσεις για το νησί. «Το ρόδι ή το σύκο είναι καλλιέργειες που έχουν καλή αντοχή στην ξηρασία και τη ζέστη. Τα κόστη είναι μέτρια για την εγκατάσταση και χρειάζεται στοχευμένη άρδευση. Αλλά με αυτόν τον τρόπο η εμπορική παραγωγή και η ποιότητα του προϊόντος μπορούν να αυξηθούν. Επίσης άλλες καλλιέργειες που θα μπορούσαν να ευδοκιμήσουν στην ημιορεινή ζώνη της Κρήτης είναι η αμυγδαλιά και η φυστικιά. Που δεν το έχουμε πολύ στο μυαλό μας αλλά αυτές οι καλλιέργειες θα μπορούσαν να ευδοκιμήσουν στα πιο ορεινά με την έννοια ότι χρειάζονται τον χειμώνα λίγο πιο χαμηλές θερμοκρασίες. Και ιδίως η φυστικιά δίνει αρκετά μεγαλύτερο εισόδημα εφόσον μεταποιηθεί. Αυτές οι καλλιέργειες αποδίδουν πιο γρήγορα, περίπου σε τέσσερα με πέντε χρόνια και είναι σχετικά ανθεκτικές».

Η περίπτωση του αβοκάντο

Το αβοκάντο συνιστά κατά τον κ. Κουργιαλά μια δυναμική καλλιέργεια η οποία δεν εντάσσεται στο πλαίσιο των ανθεκτικών καλλιεργειών απέναντι στην κλιματική κρίση καθώς χρειάζεται αρκετό νερό, ωστόσο μιλώντας γενικότερα για εναλλακτικές επιλογές παραγωγής, μπορεί να φέρει αρκετά υψηλά κέρδη στον παραγωγό ενδεχομένως και από τα υψηλότερα. «Το αβοκάντο είναι μια καλλιέργεια που εκ των πραγμάτων είναι πολύ δυναμική. Έχει υψηλή εμπορική αξία και ζήτηση. Το κόστος γενικά εγκατάστασης και διαχείρισης είναι σχετικά υψηλό και θέλει άρδευση και αρκετά μεγάλη ποιότητα νερού και καλή ποσότητα. Είναι μια καλλιέργεια όμως που είναι δυναμική και μπορεί να δώσει αρκετά μεγάλα εισοδήματα. Υπάρχουν κάποιες προϋποθέσεις για να καλλιεργηθεί όπως να υπάρχουν υδατικά αποθέματα στην περιοχή. Δεν πρέπει ωστόσο να προτείνεται η συγκεκριμένη καλλιέργεια σαν μια καλλιέργεια κλιματικής προσαρμογής», εξηγεί μεταξύ άλλων ο κ. Κουργιαλάς.

Οργάνωση παραγωγών και κουλτούρα επένδυσης

Ο κ. Κουργιαλάς, μεταξύ άλλων, κλείνοντας επισημαίνει ότι για να μπορέσει η Κρήτη να κρατήσει σε υψηλά ανταγωνιστικά επίπεδα και τις υφιστάμενες καλλιέργειές της – οι οποίες σε καμία περίπτωση δεν πρέπει να εγκαταλειφθούν – αλλά και τις νέες που υπάρχει ανάγκη να ενσωματωθούν είναι η ύπαρξη οργανωμένων δικτύων μεταποίησης και διάθεσης των προϊόντων όπως και η οργάνωση των παραγωγών, πράγματα που σήμερα αποτελούν βασικά εμπόδια. Και σε αυτό το κομμάτι είναι που οι νέοι παραγωγοί διαδραματίζουν καίριο ρόλο καθώς διαθέτουν και την επιστημονική γνώση και έχουν και τη διάθεση να υιοθετήσουν νέους τρόπους παραγωγής, να συνεργαστούν, να δημιουργήσουν συλλογικά σχήματα που είναι αναγκαία. Όπως τονίζει χαρακτηριστικά μεταξύ άλλων ο κ. Κουργιαλάς για να μπορέσουν τελικά αυτές οι νέες καλλιέργειες να ευδοκιμήσουν στο νησί χρειάζεται οι παραγωγοί να αναπτύξουν κουλτούρα επένδυσης, να δημιουργήσουν ομάδες παραγωγών και να σχεδιάσουν για το μέλλον τους μακροπρόθεσμα. «Πρέπει να οργανωθεί καλά η ενσωμάτωση των εναλλακτικών καλλιεργειών στην παραγωγή για να έχει το βέλτιστο αποτέλεσμα και αυτό είναι ίσως ένα εμπόδιο, ένα τροχοπέδη. Αλλά σίγουρα μιλάμε για καλλιέργειες που πιστεύω ότι τα επόμενα χρόνια θα έχουν μια δυναμική σε συνδυασμό με τις υπάρχουσες οι οποίες δεν θα εγκαταλειφθούν. Και αυτό διότι υπάρχουν οι τεχνικές και οι προσεγγίσεις ώστε να αντέξουν στις κλιματικές μεταβολές και επίσης οι υφιστάμενες καλλιέργειες είναι συνυφασμένες με την ταυτότητα του νησιού. Πρέπει όμως να ενσωματώσουμε νέες για να καλύτερη βιοποικιλότητα και να έχουμε μια πιο ολιστική προσέγγιση για να αντιμετωπίσουμε ίσως καλύτερα αυτές τις επιπτώσεις της κλιματικής μεταβλητότητας. Και για να γίνει αυτό χρειάζεται οι παραγωγοί να οργανωθούν καλύτερα, να δημιουργήσουν ομάδες παραγωγών και να το κάνουν όχι με τη λογική για να βγάλουν ένα τρομερό κέρδος αλλά με τη λογική της επένδυσης, της δημιουργίας κατάλληλων δικτύων τροφοδοσίας της παραγωγής, της μεταποίησης. Όλα αυτά θέλουν και χρόνο και οργάνωση αλλά όταν γίνουν με τον σωστό τρόπο σίγουρα θα αποδώσουν».