Όταν το 2021 ο Mark Zuckerberg μετονόμασε το Facebook σε Meta Platforms, το Metaverse παρουσιάστηκε ως το επόμενο βήμα στην εξέλιξη του διαδικτύου. Η υπόσχεση ήταν φιλόδοξη: ένας τρισδιάστατος ψηφιακός κόσμος όπου εργασία, κοινωνική ζωή και οικονομική δραστηριότητα θα μεταφερόταν σε εικονικά περιβάλλοντα, καταργώντας τα φυσικά όρια.
Μαζί με την τεχνολογική επανάσταση, κάποιοι διέκριναν και μια κοινωνική ευκαιρία. Αν οι ψηφιακοί κόσμοι σχεδιάζονταν από την αρχή, ίσως μπορούσαν να ξεπεράσουν παλιές ανισότητες, ακόμη και να σπάσουν την λεγόμενη «γυάλινη οροφή» που περιορίζει την πρόσβαση των γυναικών στις κορυφές της επιχειρηματικής ιεραρχίας.
Τρία χαρακτηριστικά του Metaverse τροφοδότησαν αυτή την προσδοκία.
Πρώτον, η εξουδετέρωση της φυσικής παρουσίας. Σε έναν κόσμο avatars, η ηγεσία θα μπορούσε θεωρητικά να αξιολογείται με βάση τις ικανότητες και όχι τα στερεότυπα που συχνά συνοδεύουν τη γυναικεία φυσική παρουσία μιας γυναίκας σε ένα παραδοσιακά ανδροκρατούμενο boardroom.
Δεύτερον, η απόλυτη ευελιξία της ψηφιακής εργασίας. Η δυνατότητα να διοικεί κανείς μια εταιρεία από οπουδήποτε θα μπορούσε να μειώσει το δίλημμα «καριέρα ή οικογένεια», το οποίο εξακολουθεί να επηρεάζει δυσανάλογα τις γυναίκες.
Τρίτον, η δικτύωση χωρίς σύνορα. τα παραδοσιακά δίκτυα ισχύος, τα λεγόμενα «old boys’ clubs», που συχνά διαμορφώνονται σε κλειστές λέσχες ή σε ανεπίσημους κοινωνικούς κύκλους, θα μπορούσαν να αντικατασταθούν από ανοιχτά ψηφιακά περιβάλλοντα συνεργασίας.
Στην πράξη, οι ψηφιακοί κόσμοι αποδείχτηκαν λιγότερο επαναστατικοί από όσο είχε υποσχεθεί η ρητορική τους. Το Metaverse δεν αγάπησε τις γυναίκες. Αντιθέτως, κληρονόμησε τις παθογένειες της Silicon Valley.
Σύμφωνα με τη McKinsey & Company, οι γυναίκες μπορεί να αποτελούν ιδιαίτερα ενεργούς χρήστες ψηφιακών τεχνολογιών, ωστόσο, παραμένουν υποεκπροσωπούμενες στα κέντρα λήψης αποφάσεων. Στις εταιρείες που αναπτύσσουν τεχνολογίες Metaverse, οι γυναίκες κατέχουν μόλις το 8-10% των ηγετικών θέσεων.
Η εικόνα είναι ακόμη πιο άνιση στον τομέα της χρηματοδότησης. Οι γυναίκες ιδρύτριες νεοφυών επιχειρήσεων στον χώρο του Metaverse έλαβαν μόλις το 5% των συνολικών επενδύσεων, δημιουργώντας ένα νέο είδος ψηφιακού χάσματος στην οικονομία της καινοτομίας.
Την ίδια ώρα, η απουσία σαφών κανόνων λειτουργίας σε πολλούς εικονικούς χώρους επέτρεψε την εμφάνιση περιστατικών εικονικής σεξουαλικής παρενόχλησης. Για πολλές γυναίκες χρήστες, αυτό αποτέλεσε ένδειξη ότι ακόμη και στους ψηφιακούς κόσμους τα ζητήματα ασφάλειας και σεβασμού δεν είναι αυτονόητα.
Ενώ τα προβλήματα αυτά παραμένουν άλυτα, η ίδια η τεχνολογική βιομηχανία άρχισε να μετατοπίζει την προσοχή της αλλού.
Η εκρηκτική ανάπτυξη της παραγωγικής τεχνητής νοημοσύνης άλλαξε τις προτεραιότητες των επενδυτών. Σε αντίθεση με το μακροπρόθεσμο και αβέβαιο όραμα του Metaverse, η τεχνητή νοημοσύνη προσφέρει άμεσα και απτά αποτελέσματα για επιχειρήσεις και οργανισμούς.
Παράλληλα, τα τεχνολογικά εμπόδια παραμένουν σημαντικά. Οι συσκευές εικονικής πραγματικότητας εξακολουθούν να είναι βαριές και άβολες για πολύωρη χρήση, ενώ η εμπειρία των εικονικών κόσμων συχνά δεν ανταποκρίνεται στις υψηλές προσδοκίες που έχουν δημιουργηθεί.
Η έννοια του Metaverse κατέληξε σε μεγάλο βαθμό να θεωρείται μια «λύση που αναζητάει πρόβλημα». Δεν εξαφανίστηκε πλήρως, αλλά φαίνεται να έχει περάσει σε μια φάση αναστολής και επαναπροσδιορισμού. Ακόμη και εταιρίες όπως η Apple αποφεύγουν πλέον τον όρο και προτιμούν να μιλούν για Spatial Computing, μια προσέγγιση που δίνει έμφαση στη σταδιακή ενσωμάτωση ψηφιακών και φυσικών εμπειριών αντί για ένα ενιαίο, πλήρες εικονικό σύμπαν.
Ωστόσο, το πιο σημαντικό ερώτημα παραμένει ανοιχτό.
Αν η επόμενη γενιά του διαδικτύου, είτε λέγεται Metaverse είτε spatial computing, σχεδιαστεί από τα ίδια κέντρα ισχύος, υπάρχει ο κίνδυνος να αναπαράγει τις ίδιες ανισότητες που χαρακτηρίζουν ήδη τη βιομηχανία της τεχνολογίας.
Η ιστορία, άλλωστε, δείχνει ότι η τεχνολογία από μόνη της δεν διορθώνει τις κοινωνικές αδικίες. Χωρίς συνειδητές πολιτικές και ουσιαστική συμμετοχή διαφορετικών ομάδων στη διαδικασία σχεδιασμού, οι ψηφιακοί κόσμοι τείνουν να αντικατοπτρίζουν, και συχνά να ενισχύουν, τις προκαταλήψεις του αναλογικού μας κόσμου.
Το Metaverse μπορεί να «πάγωσε». Η ανισότητα, όμως, παρέμεινε.
Και το πραγματικό ερώτημα για το μέλλον της τεχνολογίας δεν είναι μόνο ποια πλατφόρμα θα κυριαρχήσει, αλλά ποιος θα σχεδιάσει τους κανόνες του επόμενου ψηφιακού κόσμου.
