Η ισχυροποίηση της Ελλάδος από το 2019, κυρίως από την δημιουργία σταθερών περιφερειακών συμμαχιών, την μεθοδική ενίσχυση της αποτρεπτικής της ισχύος, τις διπλωματικές της αναφορές, σε συνδυασμό με την απομάκρυνση της Τουρκίας από την ευρωατλαντική συμμαχία, κυρίως από την ρωσική εισβολή στην Ουκρανία και έπειτα, αποτελούν στοιχεία που έχουν διαμορφώσει το σημερινό επίπεδο των ελληνοτουρκικών σχέσεων. Και σήμερα η Τουρκία πρέπει να ακολουθήσει την οδό της συνεννόησης, της κατανόησης των κανόνων της διεθνούς έννομης τάξης, αυτούς που ακολουθούν όλα τα δημοκρατικά, κοινοβουλευτικά κράτη. Κανόνων που έχουν ως βασικό συστατικό στοιχείο, ότι στην καλή γειτονία και την συνεργασία, δεν χωρούν απειλές.
Ελλάδα και Τουρκία έχουν γνωστές και υπαρκτές διαφορές, εδώ και επτά δεκαετίες από την επιθετική στάση της Τουρκίας έχουν εμφανισθεί εντάσεις και κρίσεις, πολεμικές απειλές, έως και αμφισβητήσεις εδαφικής ακεραιότητας, αμφισβητήσεις της Συνθήκης της Λωζάνης.
Η συνάντηση Μητσοτάκη-Ερντογάν τον Δεκέμβριο του 2023 και η κατάληξη της δια της υπογραφείσας Διακήρυξης των Αθηνών, μπορεί σήμερα να ενισχύσει περαιτέρω κατευθύνσεις που θα τοποθετούνται στην σταθερότητα και στο ειρηνικό περιβάλλον. Οι μετατοπίσεις της Τουρκίας κατά την διάρκεια των τελευταίων ετών από τον επιθετικό αναθεωρητισμό, ο οποίος συντηρείται από σχεδιασμούς και διεκδικήσεις εις βάρος της Ελλάδος που έχουν ιστορικό βάθος, μπορούν να οδηγηθούν σε ένα νέο βήμα; Και αυτό μπορεί να είναι η πλήρης εγκατάλειψη των απειλών και των βλέψεων εις βάρος της Ελλάδος, τις απειλές πολέμου;
Η Διακήρυξη των Αθηνών αποτυπώνει για την Ελλάδα κυρίως αλλά και για την Τουρκία, ένα ουσιαστικό όφελος, ότι η απειλή περί χρήσης βίας, δεν μπορεί να είναι επιδίωξη για την επιβολή. Μόνον η ανάδειξη ενός θετικού περιεχομένου, θα θέσει εκτός κάδρου τους επιθετικούς τόνους, τους περιορισμούς που αυτοί θέτουν. Και μόνον το γεγονός ότι στην υπογραφή της Διακήρυξης των Αθηνών γίνεται αναφορά για τις φιλικές σχέσεις μεταξύ των δυο χωρών, αυτό από μόνο του είναι ένα βήμα για να μετακινηθεί η Τουρκία προς ένα πιο συμμορφωμένο πλαίσιο. Μια τέτοια εξέλιξη δημιουργεί προσεγγίσεις για την βιωσιμότητα της ειρήνης, της συνεργασίας, του αμοιβαίου οφέλους, στην επιδίωξη οι κατευθύνσεις των διακρατικών σχέσεων να λαμβάνουν υπόψιν τους τις αξίες που εκπροσωπεί ο ΟΗΕ.
Οι προθέσεις για την ενίσχυση των σχέσεων φιλίας και καλής γειτονίας μεταξύ των δυο χωρών, όπως αποτυπώνονται στην Διακήρυξη των Αθηνών και το νομικό υπόβαθρο που χαρακτηρίζει τις θέσεις τους, οι υπογραφείσες 15 διακρατικές συμφωνίες, καθορίζουν από τότε τον χάρτη διαβουλεύσεων Ελλάδος και Τουρκίας. Ο πολιτικός διάλογος, τα Μέτρα Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης, η θετική ατζέντα, εφόσον προσδιορισθούν από μια διατηρησιμότητα και διευρυνθούν, συμβάλλουν στην εδραίωση των επόμενων βημάτων που μπορούν να οδηγήσουν στο στάδιο επίλυσης των ουσιαστικών ζητημάτων πάνω στα οποία υπάρχει διάσταση απόψεων. Για να φθάσουμε όμως σε αυτό το επίπεδο, χρειάζονται ώριμες προσεγγίσεις, που θα διαμορφώνονται από την ωρίμανση των συνθηκών, πολιτικών και οικονομικών, εκπέμποντας τα σχετικά μηνύματα.
Μέσα σε αυτά τα χρόνια, περάσαμε από τις εντάσεις, τις αναθεωρητικές βλέψεις, τις παραβιάσεις σε στεριά, αέρα και θάλασσα, σε ένα θετικό κλίμα διαδικασιών, συνεργασίας, που οι διμερείς σχέσεις τίθενται πάνω σε μια νέα πλατφόρμα. Αυτή η νέα περίοδος, με τις δεσμεύσεις που θέτει για αποχή από δηλώσεις, πρωτοβουλίες και ενέργειες που αποτελούν κίνδυνο για την διατήρηση της ειρήνης και της σταθερότητας, Ελλάδα και Τουρκία μπορούν να οδηγηθούν σε νέους προσδιορισμούς. Και όσο και αν το υπογραφέν κείμενο της Διακήρυξης των Αθηνών δεν έχει κάποια δεσμευτική νομική ισχύ, έχει ισχυρή πολιτική σημασία, καθώς θέτει σε περιορισμό την περιβόητη πράξη της Τουρκικής Εθνοσυνέλευσης για casus beli έναντι της Ελλάδος.
Οι προβλέψεις του κειμένου της Διακήρυξης των Αθηνών της 7ης Δεκεμβρίου 2023 για επίλυση των διαφορών των δυο κρατών με φιλικό τρόπο δια των διμερών διαβουλεύσεων ή τρόπους συμβατούς με όσα περιλαμβάνονται στον Καταστατικό Χάρτη του ΟΗΕ, με σκοπό την προσφυγή στην δικαιοδοσία του Διεθνούς Δικαστηρίου της Χάγης, ξεπερνούν το περιεχόμενο των ρητορικών εντάσεων, των απειλών, ακόμα και τους αναθεωρητισμούς ως προς την Συνθήκη της Λωζάνης, συνθήκη η οποία διαμορφώνει εδώ και χρόνια τις ελληνοτουρκικές σχέσεις.
Ένα νέο ιστορικό υπόδειγμα μπορεί να οδηγήσει την επίλυση των ζητημάτων της υφαλοκρηπίδας και των θαλάσσιων ζωνών, όπως ορίζει το Διεθνές Δικαστήριο. Παρά το ότι η Τουρκία παραμένει επικεντρωμένη σε απόψεις εγκλωβισμού, όπως το Κυπριακό, επιδιώκοντας να κινείται αντίθετα προς τις αποφάσεις του ΟΗΕ. Αυτό το νέο ιστορικό υπόδειγμα, μπορεί να υπερκεράσει τα όσα υποστηρίζει η Τουρκία, να επανατοποθετηθεί ως προς τις σχέσεις της, εντός των ευρωατλαντικών της εταιρικών σχέσεων.
Η Τουρκία μπορεί να μην μετακινείται από παγιωμένες θέσεις της, όμως η Διακήρυξη των Αθηνών που προέκυψε από την 5η συνάντηση του Ανώτατου Συμβουλίου Συνεργασίας μεταξύ της Ελληνικής Δημοκρατίας και της Δημοκρατίας της Τουρκίας, δημιούργησε την ενίσχυση των αναγκαίων διαύλων που μπορούν να διασφαλίσουν κατ’ αρχήν την ειρηνική συνύπαρξη και την καλή γειτονία. Μπορεί η Διακήρυξη των Αθηνών ως πολιτικό κείμενο να μην παράγει δικαιώματα ή υποχρεώσεις για τα δυο κράτη, όμως έχει σημασία καθώς μέσα σε αυτό περιέχονται μείζονες διατάξεις που σχετίζονται με την οικοδόμηση διμερών φιλικών δεσμών, στις οποίες υπενθυμίζεται ποιοί είναι οι θεμελιώδεις σκοποί του Καταστατικού Χάρτη του ΟΗΕ, δηλαδή η διατήρηση της διεθνούς ειρήνης και η φιλική συνεργασία.
Σήμερα, υπό το πρίσμα της πραγματοποίησης της επίσκεψης του Έλληνα Πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη στην Άγκυρα και τις εργασίες της 6ης Συνόδου του Ανώτατου Συμβουλίου Συνεργασίας Τουρκίας-Ελλάδος, οι περιγραφές της Διακήρυξης των Αθηνών για την καλλιέργεια φιλικών σχέσεων, ο αμοιβαίος σεβασμός, η ειρηνική συνύπαρξη, η κατανόηση και η επίλυση των διαφορών με ειρηνικά μέσα, σύμφωνα με το Διεθνές Δίκαιο, δείχνουν ότι οι σχέσεις μας με την Τουρκία, από το 1974 που έχουμε την έναρξη των διαφορών, δεν μπορούν να καθορίζονται με τα προ μισού αιώνα θεωρήματα της Άγκυρας για επίλυση των διαφορών με πολιτική λύση, με άλλα λόγια δηλαδή με την επιβολή της ισχύος και όχι με την διπλωματία και το διεθνές δίκαιο.
