150 παιδιά στην Κρήτη απέφυγαν το ίδρυμα μέσω αναδοχής και υιοθεσίας

Το σπίτι της Πάττυς Σωτηροπούλου έχει αποτελέσει μέχρι σήμερα ένα ασφαλές καταφύγιο για πολλά παιδιά, που αντί να περάσουν την πόρτα ενός ιδρύματος παιδικής προστασίας βίωσαν τη θαλπωρή στο παιδικό δωμάτιο του φιλόξενου διαμερίσματος της 47χρονης γυναίκας.

Η κ. Σωτηροπούλου ήταν από τις πρώτες που κατέθεσαν αίτηση στο νέο Πληροφοριακό Σύστημα Αναδοχής και Υιοθεσίας, όταν αυτό ξεκίνησε το 2018, ώστε να γίνει ανάδοχη μητέρα. Στόχος της είναι να παρέχει ένα οικογενειακό περιβάλλον σε παιδιά που απομακρύνονται από τη βιολογική οικογένεια έπειτα από εισαγγελική εντολή, ή εγκαταλείπονται.

Από την περίοδο της πανδημίας και έπειτα έχει γίνει ανάδοχη μητέρα για ένα μωρό με σύνδρομο Down, από την ηλικία των 3 έως των 9 μηνών, ένα αγόρι 1,5 ετών επίσης με σύνδρομο Down και ένα κορίτσι 2,5 ετών. Ολα τα παιδιά μετά από το διάστημα φροντίδας που τους παρείχε υιοθετήθηκαν από άλλες οικογένειες.

Η Πάττυ Σωτηροπούλου είναι μία ανάδοχη μητέρα από τους μόλις 89 εγγεγραμμένους ανάδοχους γονείς του Εθνικού Μητρώου. Παρότι υπήρξε μικρή αύξηση τα τελευταία χρόνια, ο απόλυτος αριθμός των ανάδοχων γονέων στη χώρα μας παραμένει περιορισμένος, ενώ, όπως αναφέρουν ειδικοί με μακρά εμπειρία στο σύστημα παιδικής προστασίας, συχνά οι ανάδοχοι εγγράφονται με σκοπό να υιοθετήσουν το παιδί και όχι να του παρέχουν ένα προστατευμένο περιβάλλον μέχρι να επιστρέψει στη βιολογική του οικογένεια ή υιοθετηθεί.

Μόνιμα έτοιμο το παιδικό δωμάτιο

Για τη 47χρονη εκπαιδευτικό οι ρόλοι είναι ξεκάθαροι. «Δεν έχω καθόλου στο μυαλό μου ότι προέχει να μείνει στο σπίτι μου. Για εμένα το κίνητρο είναι να προσφέρω στα παιδιά το καλύτερο προς το δικό τους συμφέρον. Για εκείνο το διάστημα, αυτό είναι να ζήσουν σε ένα οικογενειακό περιβάλλον και να αποφύγουν το ιδρυματικό», αναφέρει.

Η ίδια έχει οργανώσει τη ζωή της γύρω από τον ρόλο της. Οπως περιγράφει, στο σπίτι υπάρχει μόνιμα χώρος για ένα παιδί, ρούχα σε πολλά μεγέθη, αλλά και παιχνίδια για πολλές ηλικίες. «Είμαι γενικά σε κατάσταση ετοιμότητας για το επόμενο παιδί που θα χρειαστεί μια οικογένεια για ένα χρονικό διάστημα».

200 αναδοχές σε τέσσερα χρόνια

Η αναδοχή είναι η μόνη εναλλακτική που έχει ένα παιδί σε σχέση με το ίδρυμα. Οι πιέσεις ειναι τεράστιες. Σύμφωνα με στοιχεία που εξασφάλισε η «Καθημερινή» από το υπουργείο Δικαιοσύνης, από το 2024 μέχρι σήμερα 1.378 ανήλικοι απομακρύνθηκαν από το οικογενειακό τους περιβάλλον έπειτα από εισαγγελική εντολή. Περίπου το 1/3 αυτών βρισκόταν στην Αττική και το 1/5 στην Κεντρκή Μακεδονία. Το υπουργείο Κοινωνικής Συνοχής και Οικογένειας υποστηρίζει πως χάρη στους θεσμούς αναδοχής και τεκνοθεσίας ο αριθμός των παιδιών που διαβιούν σε κλειστές δομές παιδικής προστασίας έχει μειωθεί από 1.564, που ήταν το 2021, σε 1.017. Ωστόσο, όπως αναφέρει, υπάρχει αναντιστοιχία μεταξύ των παιδιών προς αναδοχή και των υποψήφιων αναδόχων, με αποτέλεσμα «την επιμήκυνση του χρόνου παραμονής των παιδιών σε κλειστές δομές». Συγκεκριμένα, τη στιγμή που 84 παιδιά είναι διαθέσιμα για τεκνοθεσία και 362 για αναδοχή, σε σύνολο 3.400 αιτήσεων, οι 2.848 αφορούν αιτήσεις τεκνοθεσίας και μόλις οι 554 αιτήσεις αναδοχής. Συνολικά, στη χώρα έχουν πραγματοποιηθεί τα τελευταία τέσσερα χρόνια 200 αναδοχές παιδιών, ενώ ειδικά φέτος 56 παιδιά έχουν τοποθετηθεί σε αναδοχή και 46 σε συγγενική αναδοχή.

Σύμφωνα με τον Γιώργο Νικολάδη, ψυχίατρο και διευθυντή του Τμήματος Ψυχικής Υγείας και Κοινωνικής Πρόνοιας του Ινστιτούτου Υγείας του Παιδιού, βασικό πρόβλημα του συστήματος στην Ελλάδα είναι πως το 95% των αναδοχών είναι συγκαλυμμένες υιοθεσίες. «Είναι λίγοι οι άνθρωποι που αιτούνται αναδοχή και δεν φιλοδοξούν να μετασχηματιστεί σε υιοθεσία, και αυτό φαίνεται και στις προτιμήσεις τους: δεν επιλέγουν μωρά με αναπηρία ή εφήβους. Αυτά τα παιδιά λιμνάζουν στο σύστημα παιδικής προστασίας», τονίζει. Προσθέτει επίσης πως η Ελλάδα δεν εργάζεται ακόμα επαρκώς για να υποστηριχθεί η βιολογική οικογένεια, ώστε να επανενωθούν τα παιδιά που απομακρύνονται.

Η επιτυχία της Κρήτης

Σε κάποιες Περιφέρειες, πάντως, που διαθέτουν και ειδικό μητρώο με υποψήφιους αναδόχους της περιοχής τους, η αγαστή συνεργασία κοινωνικών υπηρεσιών, εισαγγελείας και γονέων δείχνει τον δρόμο προς ένα πιο αποτελεσματικό σύστημα αναδοχών.

«Στην Κρήτη, από το 2012 μέχρι σήμερα, 150 παιδιά έχουν δοθεί για αναδοχή ή υιοθεσία αποφεύγοντας το ίδρυμα. Αν σας φαίνονται λίγα, σας λέω ότι ο μέσος αριθμός παιδιών που φιλοξενούνται σε ίδρυμα είναι γύρω στα 20 με 30», τόνισε η Μαρία Φραγκιουδάκη, προϊσταμένη του Τμήματος Κοινωνικής Αλληλεγγύης της Διεύθυνσης Δημόσιας Υγείας και Κοινωνικής Μέριμνας στην Περιφερειακή Ενότητα Ηρακλείου.

Σύμφωνα με την κ. Φραγκιουδάκη, η Κρήτη έχει καταφέρει τα παιδιά, τουλάχιστον μέχρι την ηλικία των 6-7 ετών, να δίνονται απευθείας σε ανάδοχους γονείς, χωρίς να περνούν την πόρτα ενός ιδρύματος. Αυτό οφείλεται μεταξύ άλλων στην κουλτούρα αναδοχής που έχει δημιουργηθεί στο νησί τα τελευταία 15 χρόνια. «Εμείς ξεκινήσαμε ήδη το 2012 ένα άτυπο μητρώο υποψήφιων αναδόχων, στηριζόμενοι στο τότε Προεδρικό Διάταγμα 86 του 2009», εξηγεί.

Οπως περιγράφει, αυτό έγινε γνωστό από στόμα σε στόμα, με ημερίδες, με φυλλάδια και όποιον άλλον τρόπο διέθεταν τότε οι υπηρεσίες, με αποτέλεσμα σήμερα να έχει δημιουργηθεί ένα ικανό δίκτυο υποψηφίων. Παράλληλα, τόνισε η κοινωνική λειτουργός, οι κοινωνικές υπηρεσίες παραμένουν δίπλα στις ανάδοχες οικογένειες και μετά την υποδοχή του παιδιού, οικοδομώντας σχέσεις εμπιστοσύνης. «Είμαστε δίπλα τους σε κάθε δυσκολία που μπορεί να χρειαστούν. Αυτό νομίζω ότι είναι το σημαντικό, ούτως ώστε η υπηρεσία να έχει πρόσωπο», σημειώνει, διευκρινίζοντας ότι οργανώνουν ομάδες γονέων, συμβουλευτικές, συνεδρίες με ψυχολόγους και εκπαιδεύσεις.

 «Οι ανάδοχοι φέρνουν αναδόχους»

Τη δουλειά που πρέπει να γίνεται εντός της κοινότητας υποστηρίζει και η Δήμητρα Γιάννου, κοινωνική λειτουργός που δραστηριοποιείται στην αναδοχή και την υιοθεσία και αποτελεί ιδρυτικός μέλος της ομάδας «Δεσμοί Καρδιάς», που φέρνει κοντά υποψήφιους ανάδοχους και θετούς γονείς στην Εύβοια. «Οι ανάδοχοι φέρνουν τους αναδόχους. Εδώ ο αριθμός των αναδόχων αυξήθηκε επειδή οι ίδιοι οι ανάδοχοι έγιναν πολύ αποτελεσματικοί στο να προωθήσουν και να μιλήσουν για την αναδοχή στα κύτταρα της κοινότητας. Μίλησαν, για παράδειγμα, στον ποδηλατικό σύλλογο της Χαλκίδας ή επειδή ένα μέλος ήταν ψάλτης το επικοινώνησε στην κοινότητα των θρησκευόμενων», αναφέρει. Οπως υποστηρίζει, έχουν αυξηθεί οι αναδοχές στην περιοχή και τα περισσότερα παιδιά που απομακρύνονται από το περιβάλλον τους βρίσκουν ανάδοχη οικογένεια. Οι μόνες εξαιρέσεις είναι τα παιδιά μεγαλύτερης ηλικίας, καθώς και τα παιδιά με αναπηρία.

Oπως επισημαίνουν αμφότερες οι κυρίες Φραγκιουδάκη και Γιάννου, ο θεσμός της αναδοχής θα μπορούσε σε κάθε περίπτωση να προωθηθεί πιο αποτελεσματικά στις τοπικές κοινωνίες αν υπήρχαν περισσότεροι κοινωνικοί λειτουργοί, ώστε να μπορούν κάποιοι να επικεντρώνονται στο έργο αυτό. Παρότι σε τοπικό επίπεδο κάποιες Περιφέρειες έχουν καταφέρει υψηλότερα ποσοστά αναδοχών, πανελλαδικά υπάρχουν ακόμα σημαντικά συστημικά κενά, όπως η απουσία έκτακτης αναδοχής, κατά την οποία ανάδοχοι θα μπορούν να αναλαμβάνουν τα παιδιά απευθείας μετά την απομάκρυνσή τους από το οικογενειακό περιβάλλον ώστε να μη μεσολαβεί η παραμονή τους σε νοσοκομείο ή κάποιο ίδρυμα. «Oταν μπει η αστυνομία στις 03.00 τα ξημερώματα και συλλάβει τους γονείς σε ένα σπίτι, πού θα πάνε τα παιδιά; Γιατί να οδηγηθούν στο νοσοκομείο;», διερωτάται ο κ. Νικολαΐδης.

Κατά τον ψυχίατρο, για να γίνει αποτελεσματικό το σύστημα θα πρέπει να προβλεφθεί η εισαγωγή τόσο της επείγουσας αναδοχής όσο και της επαγγελματικής αναδοχής. Υποστηρίζει τέλος πως, για να μη χρειαστεί να ζήσει κανένα παιδί σε ίδρυμα τα επόμενα χρόνια, «θα πρέπει η αναδοχή να αποσυνδεθεί από την υιοθεσία και να θεωρηθεί η εναλλακτική του ιδρύματος, να ανακοινωθεί ένα στιβαρό πρόγραμμα κλεισίματος των ιδρυμάτων με σαφείς καταληκτικές ημερομηνίες, αλλά και να αυξηθούν οι κοινωνικοί λειτουργοί που είναι αρμόδιοι για τις αναδοχές και τις τεκνοθεσίες, οι οποίοι δεν ξεπερνούν τους 150 σε όλη τη χώρα».

«Δεν είναι θέμα ευαισθησίας αλλά τρόπου σκέψης»

Η Πάττυ Σωτηροπούλου αποτελεί σήμερα μία από τις εξαιρέσεις που είναι σε ετοιμότητα να δεχθεί ένα παιδί σπίτι της σε πολύ σύντομο διάστημα και για βραχυχρόνια φιλοξενία, συνειδητοποιώντας πλήρως τον θεσμό της αναδοχής. «Αρκετά συχνά μου λένε “αχ, εγώ δεν μπορώ να κάνω αυτό που κάνεις, είμαι πολύ ευαίσθητος”, και μου φαίνεται πάντα πολύ αστείο. Δεν είναι θέμα ευαισθησίας αλλά τρόπου σκέψης», τόνισε. Μάλιστα, πιστεύει ακράδαντα πως αν γινόταν μια πιο ενεργητική και στοχευμένη εκστρατεία από πλευράς κράτους, θα βρίσκονταν άνθρωποι διατεθειμένοι να ανοίξουν το σπίτι τους για ένα παιδί και τα νούμερα θα αυξάνονταν.

Για την ίδια πάντα οι πιο δυνατές στιγμές της αναδοχής είναι οι «μικρές νίκες των παιδιών». «Ειδικά στη φιλοξενία ανάπηρων παιδιών, η πρόοδος που σημειώνουν είναι συγκινητική. Είναι πραγματικά συγκλονιστικό για παιδιά που δεν μιλούσαν να μιλάνε, παιδιά που δεν περπατούσαν να περπατάνε. Είναι σημαντική εξέλιξη, ειδικά σε σχέση με αυτό που ξέρεις ότι θα είχαν σε ένα απρόσωπο ίδρυμα, όπου μια τέτοια εξέλιξη θα γινόταν πολύ πιο αργά, ίσως και καθόλου».