Μέσα από την παρούσα φιλόξενη στήλη, ενόψει των διαδικασιών που αφορούν στη συνταγματική αναθεώρηση για την εκλογή του Προέδρου της Δημοκρατίας και στο Θεσμό που αφορά στον πολίτευμά μας, κρίσιμα είναι τα παρακάτω –για τα οποία ζητώ την υπομονή του αναγνώστη. Προς ενημέρωση δε και για τη πληρότητα του νομικού και ιστορικού λόγου, υπ’ όψιν τα εξής:

Η συνταγματική ιστορία είναι η ιστορία της κρατικής εξουσίας, δηλαδή ιστορία της συγκρότησης και της άσκησης της κρατικής εξουσίας.

Ο κρατικός βίος του νεότερου ελληνισμού άρχισε με την Εθνική Επανάσταση του 1821. Το σύγχρονο δε ελληνικό κράτος υπάρχει όχι από τη διεθνή αναγνώρισή του, αλλά από τότε που δημιουργήθηκε και επιβλήθηκε πράγματι μια νέα Οργάνωση αυτοδύναμης εξουσίας, σε ορισμένο εδαφικό χώρο της τότε Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Προφανώς δε, η συνταγματική ιστορία αποτελεί τμήμα της εν γένει πολιτικής ιστορίας.

Η συνταγματική ιστορία της Ελλάδας μπορεί να διαιρεθεί στις εξής περιόδους:

1) Στην α’ περίοδο που αρχίζει από την έναρξη της Εθνικής Επανάστασης και εξαντλείται μέχρι την οριστική διεθνή αναγνώριση του Ελληνικού Κράτους 1821-1832. Υπ’ όψιν ότι η Εθνική Επανάσταση άρχισε το Μάρτη του 1821 και έληξε το Σεπτέμβρη του 1829. Η Ελλάδα δε αναγνωρίστηκε για πρώτη φορά ως ανεξάρτητο κράτος με το πρωτόκολλο του Λονδίνου της 22 Ιανουαρίου /3 Φεβρουαρίου 1830 που συνήφθη μεταξύ των Μεγάλων Δυνάμεων της εποχής, δηλαδή της Αγγλίας, της Γαλλίας και της Ρωσίας. Η διεθνής όμως αναγνώριση της Ελλάδας ως ανεξάρτητου κράτους έλαβε χώρα το 1832 με δύο Συνθήκες: α) με τη Συνθήκη του Λονδίνου στις 25 Απριλίου / 07 Μαΐου 1932 και β) με τη Συνθήκη της Κωνσταντινούπολης στις 9-21 Ιουλίου 1832. Η προαναφερόμενη Συνθήκη του Λονδίνου είχε συναφθεί μεταξύ των τριών προαναφερομένων Μεγάλων Δυνάμεων και της Βαυαρίας, όπου ορίστηκε ότι: «η Ελλάς, υπό την κυριαρχίαν του πρίγκιπος Όθωνος της Βαυαρίας και την εγγύησι των τριών Αυλών, θα αποτελέσει ανεξάρτητον μοναρχικόν κράτος». Η Συνθήκη δε της Κωνσταντινούπολης είχε συναφθεί και πάλι μεταξύ των τριών Μεγάλων Δυνάμεων αλλά και της Τουρκίας με την οποία ορίσθηκαν τα τότε σύνορα του Ελληνικού Κράτους και με τον τρόπο αυτό «έκλεισε» το λεγόμενο «Ελληνικό ζήτημα».

Η πρώτη αυτή περίοδος μπορεί να υποδιαιρεθεί και σε άλλες ημιπεριόδους. Που διακρίνονται μεταξύ τους: α) η μια είναι η λεγόμενη των δημοκρατικών συνταγμάτων και η άλλη β) αφορά στο καθεστώς του Καποδίστρια, αλλά και στα όσα πολιτικά γεγονότα επακολούθησαν μέχρι την άφιξη του Όθωνα.

2) Η 2η περίοδος περιλαμβάνει το καθεστώς της απόλυτης Μοναρχίας. Η περίοδος αυτή χαρακτηρίζεται από την άφιξη του Βασιλιά Όθωνα τον Ιανουάριο του 1833 μέχρι και την Επανάσταση της 3ης Σεπτεμβρίου 1843.

3) Η 3η περίοδος αφορά τη μετάβαση από την απόλυτη Μοναρχία στη συνταγματική Μοναρχία του Όθωνα, με το Σύνταγμα του 1844. Η περίοδος αυτή εξαντλείται μέχρι το 1862.

4) Η 4η περίοδος είναι και η μακρότερη όλων, καθόσον αφορά την περίοδο 1862-1924. Η περίοδος αυτή περιλαμβάνει την εποχή της εγκαθίδρυσης δυνάμει του Συντάγματος του 1864 του πολιτεύματος της Βασιλευόμενης Δημοκρατίας. Αυτή η περίοδος περιλαμβάνει πολυτάραχη πολιτική ζωή και μπορεί να υποδιαιρεθεί και σε άλλες τρεις επιμέρους περιόδους:

  • η πρώτη αφορά στην περίοδο 1862-1875, οπότε άρχισε να λειτουργεί το λεγόμενο «κοινοβουλευτικό σύστημα».
  • η δεύτερη αφορά στην περίοδο 1875-1811, οπότε αναθεωρήθηκε το Σύνταγμα το του 1864 και
  • η τρίτη αφορά στην περίοδο από το 1811-1924, οπότε έλαβαν χώρα σοβαρές εκτροπές του Συντάγματος, πολιτικές ανωμαλίες, αλλα και η Μικρασιατική Καταστροφή, οπότε και καταλύθηκε το Σύνταγμα του 1911 αλλά και εκείνο της Βασιλείας.

5) Η 5η περίοδος αφορά στα έτη 1824-1935. Είναι η περίοδος της Δημοκρατίας, Προεδρικής-Αβασίλευτης, με ιστορική αναφορά στο Σύνταγμα του 1927.

6) Η 6η περίοδος αναφέρεται στα έτη 1935-1952, που είναι μια περίοδος εξαιρετικά κρίσιμη και ανώμαλη. Η περίοδος αυτή χαρακτηρίζεται από τα εξής δεδομένα: α) από τη Δικτατορία του Μεταξά (1936-1941), β) από την πολεμική περίοδο της κατοχής από τα εχθρικά στρατεύματα (1941-1944) και γ) από την, μετά την απελευθέρωση, ανώμαλη περίοδο που αφορά στον εμφύλιο. Η περίοδος αυτή τυπικά έληξε με την ισχύ του Συντάγματος του 1952.

7) Η 7η περίοδος αφορά στα ιστορικά γεγονότα της περιόδου 1952- 1967. Η περίοδος αυτή περιλαμβάνει τον αυταρχισμό του Θεσμού της Βασιλευόμενης Δημοκρατίας σε βάρος των εκλεγμένων Κυβερνήσεων. Η συγκεκριμένη ιστορική περίοδος είναι ιδιαιτέρως και κατ’ ουσίαν μετεμφυλιακή, οπότε παρακρατικές Οργανώσεις που υπηρετούσαν πρωτίστως το «Θεσμό της Βασιλείας» (στο εξής «Παλάτι»), δημιούργησαν τη δική τους αυτόνομη διαδικασία παρεμβάσεων.

8) Η 8η περίοδος αφορά στην περίοδο της στρατιωτικής δικτατορίας, τη «Χούντα των Συνταγματαρχών». Η δικτατορία επένδυσε στο μετεμφυλιακο κλίμα, κατάργησε την τότε υπάρχουσα συνταγματική νομιμότητα και με όπλα επέβαλε το «δικό» της τρόπο διακυβέρνησης. Η Χούντα όμως των Συνταγματαρχών κατέρρευσε: α) με τα γεγονότα του Πολυτεχνείου και β) με την εισβολή του τουρκικού στρατού κατοχής στην Κύπρο, ενώ επουδενί μπορεί να παραγνωριστεί η αποφασιστική συμμετοχή τόσο των αντιστασιακών Οργανώσεων (εντός και εκτός της Ελλάδας), όσο και  αντίσταση σημαντικού αριθμού πολιτών, που με το δικό τους τρόπο είχαν αντιταχθεί στις «βουλές» της «Χούντας των Συνταγματαρχών». Ειδικότερα, το γεγονός της τουρκικής εισβολής και κατοχής εδάφων της Κυπριακής Δημοκρατίας βαραίνει την προδοτική συμπεριφορά της Χούντας των Συνταγματαρχών. Η ιστορική δε αυτή περίοδος επιβαρύνει περαιτέρω το δικτατορικό καθεστώς όσον αφορά στην αποκοπή της Ελλάδας από το Συμβούλιο της Ευρώπης, και από τη διαδικασία  προσχώρησης της Ελλάδας στις τότε Ευρωπαϊκές Κοινότητες. Υπ’ όψιν δε ότι η δικτατορία καθυστέρησε δραματικά την ένταξη της Ελλάδας στο Ευρωπαϊκό γίγνεσθαι. Ας επισημειώσουμε δε ότι το Μάρτιο του 1957 ιδρύθηκε η τότε Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα και τον Απρίλιο του 1967 επεβλήθη το στρατιωτικό πραξικόπημα των Συνταγματαρχών.

9) Η 9η περίοδος είναι η περίοδος της Μεταπολίτευσης που διανύουμε και αφορά στην έλευση του Κωνσταντίνου Καραμανλή, στην επιστροφή του Ανδρέα Παπανδρέου, στη νομιμοποίηση του ΚΚΕ και στην με συντακτικές πράξεις και ψηφίσματα, εγκαθίδρυση της νέας μεταπολιτευτικής δημοκρατίας που τυποποιήθηκε στο ιστορικό Σύνταγμα του 1975.

  • από τη Βασιλεία στην πραγματική Δημοκρατία

Εξ αντικειμένου, στο παρόν κείμενο, δεν μπορεί να γίνει λεπτομερής αναφορά σε συγκεκριμένα ιστορικά γεγονότα. Επειδή όμως τούτες τις ημέρες «εμπλέκεται» όχι μόνο ο Θεσμός του Προέδρου της Δημοκρατίας (ΠτΔ), αλλά και το πρόσωπο που αφορά στο φορέα αυτής της εξουσίας, στην «πολιτική συζήτηση» με αιτία:  το Προεδρικό Διάταγμα που (θα) αφορά στην πλήρωση των θέσεων της Ανώτατης Δικαστικής και Εισαγγελικής Λειτουργίας, κρίσιμο είναι να αναλογιστούμε τα παρακάτω.

Η μεταπολίτευση του 1974, με το Σύνταγμα του 1975, με πρωτοβουλία του Κωνσταντίνου Καραμανλή, εγκαθίδρυσε το πολίτευμα της Προεδρευόμενης Κοινοβουλευτικής Δημοκρατίας. Ειδικότερα:

  • ας εστιάσουμε στα παρακάτω, με αναφορά σε δραματικά ιστορικά γεγονότα:

Στις 10/10/1862 η Συντακτική Συνέλευση, ήτοι: «η εν Αθήναις Β’ Εθνική των Ελλήνων Συνέλευσις» εξέδωσε παμψηφεί στις 22 Ιανουαρίου 1863 δύο ψηφίσματα: με το πρώτο δέχθηκε ότι: «ο ελληνικός θρόνος διατελεί  χηρεύων» και με το δεύτερο δέχθηκε ότι: « η Α.Β.Υ. ο ηγεμονόπαις Αλφρέδος εξελέγη Βασιλεύς». Ωστόσο, η Α.Β.Υ. του ηγεμονόπαιδος… δεν απεδέχθη «το Ελληνικό Στέμμα». Έτσι:

Η Συντακτική Συνέλευση συγκρότησε «Ειδική Επιτροπή»: με σκοπό την «εξεύρεσιν του Βασιλέως». Το ελληνικό στέμμα περιφερόταν με τη συνδρομή της Αγγλίας σε διάφορους πρίγκιπες που το απέκρουαν ο ένας κατόπιν του άλλου. Τελικώς όμως βρέθηκε Βασιλιάς για την Ελλάδα στο πρόσωπο του 17ετή Δανού Πρίγκιπα Χριστιανού-Γουλιέλμου-Φερδινάνδου- Αδόλφου-Γεωργίου που ήταν ο δευτερότοκος γιος του πρίγκιπα αλλά και μετέπειτα Βασιλιά της Δανίας Χριστιανού του 9 ου . Έτσι ο νεαρός Δανός Χριστιανός-Γουλιέλμος-Φερδινάνδος-Αδόλφος-Γεώργιος του Οίκου Χολστάϊν-Σόντερμπουργκ-Γκλύκσμπουργκ έγινε ο «συνταγματικός Βασιλέας των Ελλήνων» με το όνομα Γεώργιος ο Α’ (όνομα χριστιανικό, και εγγύτερα στην ελληνική παράδοση), οπότε η Ελλάδα τελούσε «υπό την κυριαρχίαν του πρίγκηπος», την «εγγύηση των τριών Αυλών» ενώ το «Κράτος» ήταν «μοναρχικόν, ανεξάρτητον και συνταγματικόν».

  • σύντομες ιστορικές παρατηρήσεις

Ο Ελληνικός Λαός,  με την κατάργηση του «Θεσμού της Βασιλείας» (ορθότερα ιστορικώς της Μοναρχίας) εγκατέστησε το πολίτευμα της Προεδρευόμενης Κοινοβουλευτικής Δημοκρατίας, με θεμέλιο τη λαϊκή κυριαρχία. Όλες δε οι εξουσίες πηγάζουν από το Λαό, υπάρχουν υπέρ αυτού και του Έθνους και ασκούνται όπως ορίζει το Σύνταγμα. Ειδικότερα, ως προς το κοινοβουλευτικό πολίτευμα, θα πρέπει να αναφερθεί ότι η ιστορική του βάση είναι η «αγγλική παράδοση» και «πρακτική», όπου σύμφωνα με το αγγλικό δημόσιο δίκαιο η αποψίλωση από το Βασιλιά της εξουσίας είχε ως συνέπεια την ουσιαστική μετάθεση των εξουσιών στο Κοινοβούλιο. (Βλ.  την ιστορική περίοδο  του Γουλιέλμου της Οράγγης, και ιδίως την περίοδο από το 1702 έως το 1714, την περίοδο της βασιλείας της Άννας.)

Στην ελληνική συνταγματική και πολιτική ιστορία διαχρονικώς το Παλάτι αποτέλεσε αιτία άμεσων παρεμβάσεων στα πολιτικά πράγματα, μέχρι μάλιστα του σημείου εκείνου να διερωτηθεί ο Κωνσταντίνος Καραμανλής, λόγω της δράσης παρακρατικών Οργανώσεων υπό την προστασία του Παλατιού: «το ποιός κυβερνά αυτή τη χώρα;». Θα πρέπει δε ο ιστορικός του μέλλοντος ιδιαιτέρως να παραδεχθεί ως επιβαλλόμενες τις πρωτοβουλίες του Κωνσταντίνου Καραμανλή (της προδικτατορικής περιόδου), για την «αποψίλωση των εξουσιών του Παλατιού».

  • Ο ΘΕΣΜΟΣ ΤΟΥ ΠτΔ

Τα πολιτικά πράγματα στην Ελλάδα, με αιτία το «βασιλικό πραξικόπημα» του 1965, την επιβολή της δικτατορίας και το υποτιθέμενο ή άλλως πως αποτυχημένο αντιπραξικόπημα του τέως Βασιλιά Κωνσταντίνου προς τη Χούντα, έθεσαν το ζήτημα εάν και κατά πόσον η «Βασιλευόμενη Δημοκρατία» μπορούσε στο παρόν και για το διηνεκές να αποτελεί Θεσμό για την Ελλάδα. Το ζήτημα αυτό επιλύθηκε τη μεταπολιτευτική περίοδο με τη σφραγίδα του Κωνσταντίνου Καραμανλή, μέσω της άμεσης δημοκρατίας, του ιστορικού Δημοψηφίσματος της 8 ης Δεκεμβρίου 1974, οπότε ο ελληνικός λαός με ποσοστό 69,2% τάχθηκε υπέρ της Αβασίλευτης Δημοκρατίας.

Πράγματι ο Κωνσταντίνος Καραμανλής εγκατέστησε μια νέα μεταπολιτευτική δημοκρατία και συνέβαλε αποφασιστικώς έτσι ώστε να υπάρξει αλλαγή της μορφής του πολιτεύματος, οπότε βασίμως τίθεται το ερώτημα κατά πόσον η Βουλή του 1975 ήταν Συντακτική ή Αναθεωρητική. Ανεξαρτήτως δε, εάν η Βουλή του 1975 ήταν Συντακτική ή Αναθεωρητική, με το σκληρό πυρήνα της συνταγματικής τάξης ο Θεσμός του Προέδρου της Δημοκρατίας αφορά υπέρτατο έννομο πολιτικό και πολιτειακό αγαθό, το οποίο ο κάθε πολίτης δεν έχει μόνο το δικαίωμα, αλλά και το καθήκον να περιφρουρεί και να προασπίζεται.

τούτων δοθέντων

Στην παρούσα ιστορική φάση κρίσιμο είναι να επισημειωθεί ότι:

Η εκλογή του Προέδρου της Δημοκρατίας επιβάλλεται να λαμβάνει χώρα με ευρύτατη συναίνεση.

Και τούτο γιατί το αξίωμα του Προέδρου της Δημοκρατίας δεν αφορά μόνο τον Αρχηγό του Κράτους, τον Αρχηγό των Ενόπλων Δυνάμεων, αλλά ειδικότερα αφορά το ρυθμιστή του πολιτεύματος.

Συνεπώς, δεν είναι δυνατόν το πολιτικό σύστημα να εκλέγει Πρόεδρο της Βουλής με ευρεία συναίνεση, και να μην εκλέγει τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας με αυτή τη συναντίληψη.

Άξιο δε ειδικής αναφοράς είναι ότι ο Πρόεδρος της Βουλής, κατά τις περιστάσεις του Συντάγματος, αναπληρώνει τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας.

Συνεπώς, δεν είναι δυνατόν ο Πρόεδρος της Βουλής να διαθέτει μεγαλύτερο πολιτικό και κοινοβουλευτικό κύρος από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας.

Με τους Θεσμούς δεν μπορεί να γίνονται «παίγνια». Επιβάλλεται ο σεβασμός στους Θεσμούς και στις διαδικασίες που αναδεικνύουν τους Θεσμούς.

Αυτός ο σεβασμός είναι ιστορικό και πολιτικό καθήκον και συναρτάται με την ωριμότητα του όλου συστήματος.

Πέτρος Μηλιαράκης

Ο Πέτρος Μηλιαράκης δικηγορεί στα Ανώτατα Ακυρωτικά Δικαστήρια της Ελλάδας και στα Ευρωπαϊκά Δικαστήρια του Στρασβούργου και του Λουξεμβούργου (ECHR και GC- EU).